بررسی تغییرات شکل هندسی رودخانه قزل اوزن با تاکید بر عوامل ژئومورفولوژیک و زمین شناسی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد ژئومورفولوژی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

2 دانشیار ژئومورفولوژی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

3 دانشجوی دکتری ژئومورفولوژی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

چکیده

  رودخانه به عنوان سیستمی پویا، مکان و خصوصیات مورفولوژیکی خود را همواره بر حسب زمان، عوامل ژئومورفیک، زمین شناختی، هیدرولوژیکی و گاه در اثر دخالت بشر تغییر می‌دهد. رودخانه قزل اوزن یکی از مهمترین رودخانه‌های ایران است که شکل گیری هندسه بستر در بازه‌های مختلف با یکدیگر تفاوت فاحشی دارد. این رودخانه تحت تاثیر عوامل مختلفی نظیر زمین شناسی منطقه، خصوصیات تشکیلات آبرفتی، مشخصات هیدرولوژیکی حوضه بالادست آن، سازه‌های موجود در آن و شرایط هیدرولیکی جریان، دارای رفتار مورفولوژیکی پویایی است. هدف این مقاله بررسی نقش عوامل ژئومورفیک و زمین‌شناختی بر شکل هندسه رودخانه و نشان دادن علت خمیدگی بستر در بازه دشتی و بازه کوهستانی است . از معیارهای نسبت پهنا به عمق، ضریب بریدگی، شیب طولی، توان رود، ضریب خمیدگی، زاویه مرکزی پیچان‌ها، شکل پلان و لیتولوژی بستر رودخانه برای بررسی شکل هندسی رودخانه استفاده شده است. جهت تعیین کمی پارامترهای فوق از تصاویر ماهواره ای لندست 7 سنجنده ETM+ ، نقشه‌های توپوگرافی (1:25000)، مقاطع عرضی برداشت شده در طول مسیر رودخانه و حاشیه آنها، نیمرخ طولی رودخانه مستخرج از مدل رقومی ارتفاعی ( DEM ) استفاده شد. نتیجه این تحقیق نشان داد که طول زیاد رودخانه و عبور از تشکیلات مارنی و فرسایش پذیر، باعث شده که هندسه رودخانه در بازه دشتی شدیداً تحت تاثیر لیتولوژی بستر شکل بگیرد و فرسایش کناری و توان رودخانه نقش عمده در پیچان رودی رودخانه داشته باشد. در بازه کوهستانی مسائل زمین ساختی حائز اهمیت است و هندسه بستر تحت تاثیر پارامترهای زمین ساختی از قبل طراحی شده است و الگوی مسیر رودخانه از این عوامل تبعیت می‌کند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Investigation of geometric alterations of Gezel Ozan River considering Geomorphologic and Geologic parameters

نویسندگان [English]

  • M. H. Rezaei Moghaddam 1
  • M. R. Sarvati 2
  • S. Asghari Sareskanrood 3
1 Professor of Geomorphology, University of Tabriz, Tabriz, Iran
2 Associate Professor of Geomorphology, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
3 Ph.d Student of Geomorphology, University of Tabriz, Tabriz, Iran
چکیده [English]

 
 



Extended abstract
1- Introduction
River as a dynamic system can change its location and morphological characteristics based on time, geomorphologic, geological, hydrological and sometimes due to human intervention. By exact examining and identifying of these factors can obtained correct behavior of river and realized its natural reactions and possible changes. Thus the goal of this paper is reviews the role of geomorphologic and geologic factors on the geometry of the river bed and showing cause of curvature in the interval of plain and mountain. In this research, the study area is Qezel Owzan River in 47º48َ to 48 º 27َ N and 37 º 12َ to 37 º25َ E. high Length of river and its pass from erodible and Marn formation has been caused increasing River sediment
 
load and also the formation of bed geometry is indifferent at various intervals.
 
2- Methodology
In this research to extract river path satellite images of Land Sat 7/ETM+ in 2007 have been used by Indices of WI, NDVI, False color images, Convert Tsldkap and single band which finally the middle infrared band 5 and False color images (7-4-2) was realized as the beast combination for extraction of river path. To separate the mountain and plain intervals, the study path was divided into three periods. In this paper for studying effective factors on river geometry applied  criteria such as the widthdepth ratio, Entrenchment, longitudinal slop, river power, Sinuosity, central angle of meanders, plan view and Bed River lithology. For Numerical determining these parameters, satellite images, and topographic maps with the scale 1:250000, cross sections taken along the rivers and their margins, extracted River longitudinal profiles from digital elevation model (DEM) have been applied. The geological maps were prepared in all three intervals with scale 1:100000 including Miyaneh, Ardebil and Hashtchin maps.
 
3- Discussion
The studying River channel Lithology indicated that formation on the sides of the river in range of floodplain has very high instability. In the mountain interval due to very strong lithology, river bed is relatively stable. The indices of Sinuosity, central angle of meanders indicated that the average wavelength in the first interval is more than the second and third intervals. This is due to migration of meanderings rings and high power of placement the bed river in the alluvial and loose bedding. In the first interval Entrenchment was very low and ratio of width to depth was very high and variable. Pattern of the river was the artery. Second interval, Entrenchment is more in compared to other intervals and width/depth is less and pattern of the river is a single channel. The third range is between tow mentioned states and its pattern is meandering to artery. Comparing river hydraulic power and Cutting strength of the rock mountain of Qezel Ozan indicated that river hasn’t capability of Narrow, rocky valley.
 
4- Conclusion
Result of this search showed that high length of river, passing from Marl formation and erodibility caused geometry of river in plain interval influenced by lithology of bed and Lateral erosion and Power River have main role in meandering of river that bed is Multi branches due to decrease slop and power river. While in the mountainous range tectonic is important and bed geometry was affected by tectonic parameters already designed and pattern of river path will follow from this factors. River path is single cannel due to geological formation resistance.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Gezel Ozan river
  • meandering
  • geomorphological and geological factors
  • morphology of river

 

احمدی، حسن، (1367)، ژئومورفولوژی کاربردی، انتشارات دانشگاه تهران، ص 714.

بربریان، مانوئل و منوچهر، قرشی، ( 1984)، نوزمینساخت، لرزه زمینساخت و خطر گسلش لرزه زا در منطقه احداث کارخانه ذوب سرب و روی زنجان، سازمان زمین شناسی کشور، گزارش بین المللی، صص88-1.

پورآصف، فرشته، (1385)، مروری بر روشهای مختلف طبقه بندی رودخانه‌ها و کاربرد آنها برای رودخانه‌های کارون و دز، هفتمین سمینار بین المللی مهندسی رودخانه، اهواز، دانشگاه شهید چمران صص7-1.

رسولی، علی اکبر، ( 1387)، مبانی سنجش از دور کاربردی با تاکید بر پردازش تصاویر ماهواره ای، انتشارات دانشگاه تبریز، چاپ اول، ص 780.

رضائی مقدم، محمد حسین و کاظم، خوشدل، (1388)، بررسی پیچ و خم‌های مئاندر اهر چای در محدوده دشت ازومدل ورزقان، مجله جغرافیا و برنامه‌ریزی محیطی، سال بیستم، شماره 1 صص 112-101.

عبدی، پرویز، (1385)، ارزیابی عملکرد آبشکن‌های احداثی بر روی رودخانه‌ها در استان زنجان. هفتمین کنگره بین‌المللی مهندسی عمران. تهران، دانشگاه تربیت مدرس، دانشکده عمران، صص16-9.

فاطمی عقدا، محمود، فرج الله، فیاضی و داریوش، علیپور، (1380)، بررسی زمین شناسی مهندسی بخشی از رودخانه کرخه (روستای عبدالخان تا روستای الهایی)، نشریه علوم دانشگاه تربیت معلم، جلد 1 شماره 3و 4 صص178-163.

مختاری، داود، (1388)، نقش عوامل غیر رودخانه ای در تغییرات مورفولوژی مسیر آبراهه‌ها مطالعه موردی: رودخانه باغلار در دامنه شمالی میشو داغ (شمال غرب ایران)، مجله فضای جغرافیایی، سال نهم، شماره ی 26، صص135-113.

معماریان، حسین، (1374) زمین شناسی مهندسی و ژئوتکنیک، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ پنجم، ص953.

موسوی حرمی، رضا، اسدالله، محبوبی، رابرت، برنر و محمد، خانه باد، (1381)، نقش تکتونیک در رسوب گذاری و مورفولوژی رودخانه کشف رود واقع در شمال شرق ایران، مجله علوم دانشگاه تهران، جلد بیست و هشتم، شماره 1، صص68-53.

نوحه گر، احمد و مجتبی، یمانی، (1384)، بررسی وضعیت ژئومورفولوژیکی پیچان رود و نقش آن در فرسایش بستر و کناره‌های رودخانه میناب (پایین دست میناب)، پژوهش‌های جغرافیائی، شماره 51، صص 85-65.

 

Aswath, M. V., V. R. Satheesh. (2008). Factors Influencing the Sinuosity of Pannagon River Kottayam, Kerala, India: An assessment using remote sensing and GIS, Environmental Monitoring and Assessment, 138(1-3), p173-180.

Callender, R. A. (1969). Instability and river channels, Journal of Fluid Mechanics, 36(03), p 465-480.

Chang, H. H. (1984). Analysis of river meanders, Journal of Hydraulic Engineering, 110(1), p37-50.

Culbertson, D. M., Young, L .E. and Brice, J. C. (1967). Scour and fill in alluvial channels with particular reference to bridge sites, U.S. Geological Survey, pp58.

Doll, B. A., G. L. Grabow., K. R., Hall, H., Halley, W. A., Haman, G. D., Jennings and D. E. Wis. (2003). Stream Restoration: A natural channel design handbook, NC Stream Restoration Institute, NC State University, pp128.

Engelund, F. and O, Skovguard (1973). on the origin of meandering and braiding in alluvial streams, Journal of Fluid Mechanics, 57(02), p 289-302.

Ferguson, R.I. (1984). the threshold between Meandering and Braiding, Proceeding of the first International Conference on Hydraulic Design, Springer Velag, Newyork, p15-29.

Friend, P.F., and R, Sinha. (1993). Bariding and meandering parameters In Braided Rivers, The geological Society, London, 75, p.105-111.

Hayashi, T., and S, Ozaki. (1980). Alluvial bed forms analysis, Information of alternating bars and braids, in application of stochastic processes in sediment transport, Wat. Resour. Pub, Highlands Ranch, Colo Chap, 7, p1-40.

Lepold, L. B., M. G, Wolman,. and J. P, Miller. (1964). Fluvial Processes in Geomorphology, San Farncisco, W.H. Freeman and CO, p21-22.

Makaske, A. D. G., Smith, H. J. A., Berendsen, A. G. de. Boer, M. F. van, Nielen-Kiezebrink and T. Locking. (2009). Hydraulic and sedimentary processes causing anastomosing morphology of the upper Columbia River, Geomorphology, 111(3-4), p194–205.

Mario, L., Amslera, T., Carlos, G,. Ramonella, Horacio., A. Toniolo. (2005). Morphologic changes in the Parana´ River channel (Argentina) in the light of the climate variability during the 20th century. Geomorphology70p 257-278

Millar, R.G. (2000). Influence of bank vegetation on alluvial channel patterns, Water Resources Research, 36 (4), p 1109-1118.

Millar, R.G., and M. c, Quik. (1993). Effect of bank stability on geometry of gravel rivers, Journal of Hydraulic Engineering-asce, 119(12), p1343-1363.

Parker,G. (1976). On the cause and characteristic scales of meandering and braiding rivers, Journal of Fluid Mechanics, 76, p 457-478.

Peyrowan, H. R. (2002). Assessment of quantitative effects of tectonics factors on Ghezel Ouzan River in Iran, 8th International JAEG Congress, Canada.

Rosgen, D. L. (1994). A classification of natural rivers, Catena22. p169-199.

Sarma, J. N. (2005). Flovial process and morphology of the Brahaputra River in Assam, Geomorpology, 70 (3-4), p 226-26.

Schumm, S. A. (1977). The Fluvial system, Wiley, New York, p 338.

Struiksma, N., and G. J, Klassen. (1988). on the threshold between meandering and braiding, International Conference on River regime, New York, pp107-120.

Wohl, E,. J. N. Kuzma,. and N. E. Brown. (2004). Reach-scale channel geometry of a mountain river, Earth surface Processes and landforms, 29, p 969-981.

Zámolyi, A. B., Székely, E., Draganits and G. Timár. (2009). Neotectonic control on river sinuosity at the western margin of the Little Hungarian Plain, Geomorphology, 122 (3-4), p 231-243.