تحلیل تطبیقی شاخص‌های اشتغال شهری شهرستان‌های ایران

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

2 کارشناس ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

3 دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه‌ریزی روستایی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

چکیده

امروزه نقش اشتغال در پویایی زندگی جوامع شهری بر کسی پوشیده نیست، به طوری که می‌توان گفت بسیاری از مسایل و مشکلات جوامع شهری ریشه در ساختار بیمارگونه اشتغال آنها دارد. از طرف دیگر اشتغال و نابرابری دو مقوله کاملاً مرتبط و به هم وابسته‌اند، فرصت‌های نابرابر اشتغال در مناطق مختلف، زمینه‌ساز نابرابری در سایر زمینه‌های توسعه می‌گردد و نابرابری در سطح توسعه در میان مناطق، عدم تعادل و توازن در ایجاد فرصت‌های شغلی را رقم می‌زند، بنابراین، برخی مناطق توسعه‌یافته‌تر می‌شوند و مناطقی از توسعه‌یافتگی باز می‌مانند و این امر به هم خوردن تعادل در نظام شهری کشور را در دراز مدت در پی دارد. بنابراین، شناخت وضعیت اشتغال شهری مناطق مختلف کشور برای برنامه‌ریزی و دخالت آگاهانه در این زمینه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. دراین پژوهش، با به کارگیری 16 شاخص کمی و کیفی، اشتغال شهری شهرستان‌های کشور در سرشماری 1385با استفاده از روش‌های موریس، TOPSIS و GIS مطالعه، رتبه‌بندی و طبقه‌بندی شده است. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که شهرستان-های کشور از لحاظ شاخص‌های اشتغال شهری با سطح توسعه یافتگی فاصله زیادی دارند و تنها 8 شهرستان در سطح نیمه‌توسعه یافته (میان توسعه) واقع شده است و سایر شهرستان‌ها از لحاظ توسعه در وضعیت محروم قرار دارند. همچنین میان شهرستان‌های کشور از نظر توسعه‌یافتگی در زمینه اشتغال شهری، عدم تعادل و نابرابری چندانی وجود ندارد. در نهایت با توجه به وضعیت توسعه‌یافتگی پایین بعضی از شهرستان‌ها نسبت به سایر شهرستان‌ها در زمینه اشتغال شهری و در جهت حفظ و بهبود تعادل نظام شهری کشور در دراز مدت، یک اولویت‌بندی از شهرستان‌های کشور به منظور برنامه‌ریزی و دخالت آگاهانه در اشتغال شهری آنها ارایه شده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Comparative Analysis of Urban Employment Indexes in Iran Towns

نویسندگان [English]

  • A. Zangiabadi 1
  • A. Rahimi 2
  • Samaneh Mosayebi 3
1 Associate Professor of Geography and Urban Planning, University of Isfahan, Isfahan, Iran
2 MA. of Geography and Urban Planning, University of Isfahan, Isfahan, Iran
3 PhD. Student in Geography and Rural Planning, University of Isfahan, Isfahan, Iran
چکیده [English]

Extended abstract
1- Introduction[1]
The role of employment in the vitality of modern urban societies’ life is not a mystery to anyone. Unemployment and the ensuing issues constitute the most complicated of current urban planning issues which give birth to a plethora of deleterious social, cultural, security and even environmental complexities as well as to some certain economic consequences which directly or indirectly influence all aspects of urban planning in a sense that one could say many of the problems and issues of urban societies result from ill employment structures. Since employment and inequality are two interrelated and interdependent issues, unequal employment opportunities in different areas paves the way for inequality in other domains of development and results in developmental inequality among different areas, an inequity in creating employment opportunities, thus making some areas more developed than others which in long run leads to a lack of equilibrium in urban system of the country. Therefore, comparing and analyzing urban employment indices of different areas of the country and categorizing them in terms of urban employment development and providing a logical prioritization can prepare the ground for a well-informed intervention in urban employment planning of the country along with maintaining the community system equilibrium and establishing stable urban development.
 
2- Methodology
In this study, Iranian cities are examined and compared in terms of urban employment indices using Maurice model and TOPSIS algorithm and arranged in the order of their urban development level and categorized, and the results were displayed in GIS environment on the map using ArcMap software. SPSS was employed to analyze and the data and test the hypotheses. The data used in indexing were the results of the public census of 1385 (2006) retrieved from the portal of the national statistical center of Iran.
 
3- Discussion
The cities were divided into 4 homogenous categories based on their employment development which accordingly, from a total of 336 cities, 19 cities are placed in level one, 123 in level 2. 146 in level 3 and 87 cities are placed in the last level. Three cities of Roshtkhar, Sarayan and Mahvelat have the three top places in terms of employment development, against Koohrang, Abu Musa, and Masjed Suleiman standing in the last places in that respect. The value (the cities’ level of development) fluctuates between the upper limit of 0.556 and the lower limit of 0.286 and difference between its highest and lowest values is 0.270 and the first city (Roshtkhar) has developed 1.943 times more than the last city (Koohrang). The mean of urban development in the cities is 0.397. The level of inequality in terms of urban development among Iranian cities is low (about 0.1). There is a slight inverse correlation (-0.217) between the two parameters of “spatial share of urban population of the cities” and their “urban employment development.” According to the mean of urban employment development of the cities of each province, the provinces were divided into homogenous groups in a manner that 4 provinces were placed in level one, 13 provinces in level two, 8 provinces in level three and 5 provinces in the last level (four) of development the major concentration being among the middle categories. In this regard, the provinces of Central Khorasan, Northern Khorasan, and Kohkiluye Va Boyer Ahmad stand in the first top places and three provinces of Tehran, Sistan-Baluchestan, and Kurdistan stand in the last places, respectively.
 
4- Conclusion
Regarding urban employment indices, the cities of the country are from being developed and only 8 cities possess a semi-developed standing while other cities are in a state of underdevelopment. There is no considerable inequality and unevenness among cities in terms of urban employment development and also, cities with a higher ratio of population do not enjoy a higher level of urban employment development. Concerning the lowly developed conditions of some cities in comparison to other cities in regard with urban employment, in order to maintain and improve the equilibrium of the urban system of the country in the long run, it is recommended that any intervention in the urban employment of our cities be carried out based a well-informed prioritization. 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Employment Indices
  • urban employment
  • Spatial Distribution
  • Inequality
  • TOPSIS

 

 

1ـ مقدمه

1ـ1ـ طرح مسأله

سدﺓ بیستم میلادی با کمی بیش از یک میلیارد نفر جمعیت و 10 درصد شهرنشین آغاز شده و با کمی بیش از شش میلیارد نفر و 50 درصد شهرنشین خاتمه یافته است (قرخلو و زنگنة شهرکی، 1388: 20). در آغاز قرن بیست و یکم، جمعیت شهری دنیا، حدود 50 درصد کل جمعیت جهان را در بر می­گرفت، اما پیش­بینی می­شود که در سال 2025 از مرز 61 درصد تجاوز نماید (ضرابی و موسوی، 1388: 2) بررسی نتایج سرشماری­های عمومی نشان می­دهد که میزان شهرنشینی در ایران نیز در دهه­های اخیر به طور مداوم در حال افزایش بوده است (محمودزاده­تیتکانلو، 1381: 34) گسترش شهرنشینی و مسایل و مشکلات خاص زندگی شهری، بیش از پیش ضرورت توجه همه­جانبه به راهبردها و چاره­های سودمند برای بهینه­سازی زندگی ساکنان شهر را روشن ساخته است (سعیدنیا، 1383: 19). در این میان، اشتغال و شاخص­های مربوط به آن، به عنوان یکی از محوری­ترین مباحث مطرح در روند و توسعة اقتصادی کشورها (حاتمی زاده و میرشمسی، 1383: 3)، مبین کیفیت اقتصادی جمعیت است (محمدی­ ده چشمه، 1386: 43) که به منظور بسترسازی مناسب برای توسعة همه­جانبة کشور به عنوان یکی از  عوامل مهم و تأثیرگذار مدنظر قرار گرفته (دادفر، 1381: 2) و با تبدیل شدن به یکی از مهمترین مسایل و دغدغه­های اجتماعی روز در سال‌های اخیر، ذهن سیاست­مداران و مسؤولان ادارة مملکت و همچنین برنامه­ریزان شهری و منطقه­ای را به خود معطوف داشته است.

از طرف دیگر، اشتغال و نابرابری دو مقولة مرتبط به هم­ هستند (مرسلی، 1385: 84)؛ ایجاد فرصت­های شغلی به دلیل نقش مسلم آن در کاهش فقر و نابرابری، اهمیت خاصی دارد (پناهی و مرسلی، 1385: 143). چنین به نظر می­رسد که نبود توازن در توزیع فرصت­های شغلی بین مناطق، نابرابری­های اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی را به دنبال داشته (سیاره، 1388: 2) و در مقابل، یکی از راهکارهای اساسی برای کاهش فقر و نابرابری در کشورهای به خصوص کمتر توسعه یافته، فراهم آوردن فرصت­های شغلی و گسترش اشتغال است (یحیی­آبادی، 1381: 7) و ایجاد اشتغال می­تواند به کاهش انواع نابرابری­های اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی منجر شود (طاهرخانی، 1379: 47ـ43) بنابراین، تمرکززدایی فرصت­های اشتغال در شهرهای مهم یک کشور، عمومی­ترین و کارسازترین سیاست فضایی کشورها محسوب می­شود (شکوئی، 1385: 404).

در این راستا، مقایسه و تحلیل تطبیقی شاخص­های اشتغال شهری در شهرستان­های کشور می­تواند با شفاف سازی وضعیت هر کدام از آنها در کل نظام سکونت­گاهی،  زمینة برنامه­ریزی صحیح را در رابطه با امر اشتغال­زایی متوازن و متعادل در مناطق مختلف شهری کشور فراهم ساخته و از این منظر بستر  مناسبی برای توسعه شهری پایدار و  همگون پدید آورد. به منظور دستیابی به این هدف، پژوهش حاضر، ضمن استخراج شاخص­های کمی و کیفی اشتغال شهری شهرستان­های کشور از آخرین سرشماری رسمی (1385)، با تعیین سطح توسعه یافتگی هر کدام از شهرستان­ها از منظر توسعة یافتگی اشتغال شهری، به سطح­بندی بندی آنها از این نظر پرداخته و یک اولویت­بندی از شهرستان­های کشور به منظور برنامه‌ریزی و دخالت آگاهانه در اشتغال شهری آنها به دست داده است.

1ـ2ـ اهمیت و ضرورت پژوهش

امروزه نقش اشتغال در پویایی زندگی جوامع شهری بر کسی پوشیده نیست. بیکاری و معضلات ناشی از آن یکی از بغرنج­ترین مسایل روز برنامه­ریزی شهری را تشکیل داده و این معضل علاوه بر تبعات مشخصاً اقتصادی، پیامدهای منفی اجتماعی، فرهنگی و امنیتی و حتی زیست ـ محیطی  فراوانی در پی دارد که به اشکال مستقیم و غیر مستقیم اثر خود را بر تمام وجوه برنامه­ریزی­شهری می­گذارد، به­طوری که می‌توان گفت بسیاری از مسایل و مشکلات جوامع شهری ریشه در ساختار بیمارگونة اشتغال آنها دارد. بر اساس اصل 43 قانون اساسی کشور، دولت موظف است بیکاری را رفع و زمینة اشتغال کامل را برای عموم مردم (در سن کار و متقاضی کار) ایجاد کند (استاد حسین، 1383: 93). در این راستا، به منظور کاهش نابرابری و حفظ تعادل در نظام شهری کشور، لازم است تا این کار بر اساس یک اولویت­بندی علمی صورت گیرد. بنابراین، تحلیل و مقایسة شاخص­های اشتغال شهری مناطق مختلف کشور و طبقه­بندی آنها از لحاظ توسعه­یافتگی اشتغال شهری و ارایة یک اولویت­بندی منطقی می­تواند زمینه را برای دخالت آگاهانه در امر برنامه­ریزی اشتغال شهری کشور در راستای حفظ تعادل نظام سکونتگاهی و بستر سازی توسعة پایدار شهری فراهم آورد.

1-3- روش پژوهش

در این پژوهش، شهرستان­های کشور از نظر شاخص­های اشتغال شهری، با استفاده از الگوریتم TOPSIS مورد بررسی و مقایسه قرار گرفته و بر اساس سطح توسعه­یافتگی اشتغال شهری رتبه­بندی و دسته­بندی شده و نتایج آن با استفاده از نرم­افزار ArcMap در محیط GIS بر روی نقشه نمایش داده شده است. نرم­افزار مورد استفاده جهت تحلیل داده­ها و آزمون فرضیه­ها نرم­افزار آماری SPSS است. در نهایت مناطق شهری کشور جهت برنامه­ریزی در زمینة اشتغال اولویت­بندی می­شود. داده­های مورد استفاده در شاخص­سازی، نتایج سرشماری عمومی 1385 موجود در درگاه ملی مرکز آمار ایران بوده است.

1ـ4ـ قلمرو پژوهش

قلمروی مکانی پژوهش، سکونتگاه­های شهری مجموع 336 شهرستان کشور بر مبنای تقسیمات کشوری در سال 1385 است.

1ـ5ـ فرضیه­ها

ـ شهرستان­های کشور از لحاظ شاخص­های اشتغال شهری، با سطح توسعه یافتگی فاصله دارند.

ـ میان شهرستان­های ایران از لحاظ توسعه­یافتگی اشتغال شهری ناهمگونی و عدم تعادل وجود دارد.

ـ بین میزان سهم مکانی شهرنشینی شهرستان­های کشور و توسعه­یافتگی آنها در زمینة اشتغال شهری رابطة مستقیم وجود دارد.

2- مبانی نظری

2-1- چهارچوب مفهومی موضوع

طی 5 دهه، تعداد شهرهای کشور بیش از 5 برابر شده است. جمعیت شهری کشور نیز با متوسط نرخ رشدی معادل 4/3 درصد، طی 60 سال اخیر افزایش یافته، این در حالی است که متوسط نرخ رشد جمعیت کشور طی همین دوره 2/2 درصد بوده است. نسبت شهرنشینی کشور نیز از 4/31 درصد در سال 1335 به 4/68 درصد در سال 1385 رسیده است و نشان می‌دهد که توزیع فضایی جمعیت کشور به نفع شهرها پیوسته در حال افزایش بوده است (فرهودی و همکاران، 1388: 61ـ60). رشد انفجار آمیز جمعیت شهری کشور و گسترش خودجوش شهرها که با روند پرشتاب کنونی بر طبق خوشبینانه­ترین برآوردها تعداد شهرهای کشور را تا سال 1400 به دو برابر شهرهای موجود افزایش خواهد داد، ساماندهی و آمایش نظام شهری و منطقه­ای کشور را بیش از گذشته ضروری می­سازد (پوراحمد، 1380: 479). عدم توجه به نظام شهری و نحوة پراکنش مراکز و کانون­های شهری در پهنة سرزمین از یک سو و رشد شتابان شهرنشینی از سوی دیگر به گسیختگی و عدم انسجام در ساختار فضایی منجر خواهد شد. در چنین شرایطی بسیاری از سیاست­های موجه در توسعه در سطوح ملی و منطقه‌ای کارآمدی خود را از دست داده و نتایج مورد انتظار را به همراه نخواهد داشت (حاجی پور و زبردست، 1384: 5). در این باره بررسی نابرابری و نبود توازن بین مناطق مختلف کشور مبین اعمال سیاست­های ناهمگونی است که طی بیش از چندین دهه در برنامه­ریزی کشور به وجود آمده است (سیاره، 1388: 2).

رشد و توسعة آیندة مناطق یک کشور از مهم­ترین مسایلی است که برنامه­ریزان و سیاست­گذاران دولتی باید به آن توجه داشته باشند. بدین منظور شناخت استراتژی­های توسعة مناسب بسیار حایز اهمیت است. (مصری­نژاد و ترکی، 1383: 110). اشتغال از جمله متغیرهای مهمی است که از سیاست­های مختلف رشد و توسعة منطقه­ای متأثر می­گردد. تمرکز زیرساخت‌های اقتصادی و سرمایه­گذاری در مکان­های خاص موجب می­شود که در بلندمدت، نابرابری­های فضایی چشمگیر میان مناطق کشور پدید آید. این امر بر جریان تولید در مناطق پیشرفته و عقب مانده اثر تعیین کننده می­گذارد و موجب رقابتهای شدید ناحیه­ای و جابجایی سرمایه و نیروی کار می­شود و در نتیجه، مناطقی توسعه می­یابند و مناطقی دیگر از توسعه باز می­مانند (یاسوری، 1384: 138). بنابراین، امروزه، یکی از شاخص­های توسعة اقتصادی و اجتماعی هر کشوری چگونگی بهره­برداری (کامل و متناسب) از منابع نیروی انسانی است (داداندیش، 1387: 276) در ایران نیز همواره مسألة اشتغال مورد توجه بوده و در سال­های اخیر مورد توجه ویژه مسؤولان ادارة امور مملکت قرار داشته است (طباطبایی­یزدی، 1385: 215). بدین منظور برنامه­هایی نظیر تشکیل شورای عالی اشتغال، تهیه طرح فقرزدایی و اشتغال­زایی، تصویب و اجرای طرح بنگاه­های کوچک زودبازده و اجرای ضربتی اصل 44 از سیاست­هایی بوده که برای مقابله با مشکل بیکاری و اشتغال­زایی به کار گرفته شده است (ترحمی، 1386: 66ـ65). بدین ترتیب جایگاه و اهمیت موضوع اشتغال در نظام برنامه­ریزی کشور مشخص گردیده است. اما آنچه در چگونگی ایجاد فرصتهای شغلی مهم است، ایجاد فرصت­های برابر اشتغال در مناطق مختلف کشور است (سیاره، 1388: 2). عدم توجه به این مسأله، تبعاتی همچون افزایش عقب ماندگی و مهاجرت جمعیت از بعضی از شهرها و تمرکز جمعیت در تعدادی از شهرها، توسعة فیزیکی بی­رویه، افزایش مشکلات شهری نظیر کمبود مسکن، حاشیه­نشینی، فقر و بیکاری، جرم و جنایت، مشکلات ترافیکی، آلودگی صوتی و هوا و.. در این شهرها است که سرانجام به هم ریختن تعادل و افزایش نابرابری در نظام شهری را در پی دارد. بنابراین، در واکنش به این مسایل، توزیع فضایی اشتغال در مناطق شهری در دراز مدت به یکی از موضوعات مهم در اقتصاد شهری تبدیل شده است (Bollinger & Ihlanfeldt, 2003: 309).

2-2- تشریح تکنیک مورد استفاده

به طور خلاصه، برنامه­ریزی در جهت تبدیل وضع موجود به وضع مطلوب است و هدف آن توسعه و عمران است. بدیهی است برای رسیدن به وضع مطلوب در درجة اول باید شناخت دقیق و همه جانبه­ای از وضع موجود به عمل آید (مؤمنی، 1387: 35) تا بتوان بر اساس آن تصمیم­گیری کرد. تصمیم­گیری فرایندی است برای یافتن و انتخاب بهترین گزینه از میان مجموعه­ای از گزینه­های موجود و امکانپذیر (Wang & Lee, 2007: 1762) و از آنجایی که دنیای اطراف ما از مسایل چند معیاره سرشار است و انسانها مجبور به تصمیم­گیری  در این مسایل هستند، وجود یک تکنیک قوی در این زمینه مورد نیاز است (اخوان صراف و  نیلفروش زاده، 1388: 15). از این­رو، یک سیستم تصمیم­گیری چند معیاره می­تواند در کمی کردن و ارزیابی و رتبه­بندی معیارهای انتخابی به تصمیم­گیران کمک کند (ایزدی، 1388: 15). در این تصمیم­گیری­ها به جای یک معیار سنجش بهینگی از چندین معیار برای سنجش استفاده می­شود (میان­آبادی و افشار، 1387: 35، امینی­فسخودی، 1384: 40). روش­های تصمیم­گیری چند معیاری[1] شامل طیف وسیعی از تکنیک­های ریاضی است که بسته به اهداف مطالعه، روش­های مختلف آن مورد استفاده قرار می­گیرد (کهنسال و رفیعی، 1387، 93)؛ مدل­های تصمیم­گیری چند هدفه، غالباً به منظور طراحی و مدل­های چند شاخصه به منظور ارزیابی گزینه­ها و انتخاب گزینه یا گزینه­های برتر مورد استفاده قرار می­گیرد (طاهرخانی، 1386: 62). در روش­های چندشاخصه[2]، مدل در آن واحد چندین معیار کمی و کیفی را جهت انتخاب جواب بهینه مورد نظر قرار می­دهد که این موضوع با بسیاری از تصمیم­گیری­های پیچیده انطباق دارد (صراف و نجمی، 1383: 3). شیوه­های تصمیم­گیری چند شاخصه­ای، گوناگون است و هرکدام ویژگی­ها و شرایط کاربرد خاص خود را دارد. یکی از شیوه­هایی که در جهت رتبه­بندی عوامل از آنها استفاده می­گردد تکنیک TOPSIS[3] است (میرفخرالدینی و همکاران، 1388: 37). تکنیک اولویت­بندی به­وسیلة شباهت به وضعیت ایده­آل (TOPSIS) یکی از با اهمیت­ترین روشهای تحلیلی در مهندسی سیستم، به ویژه در انتخاب­های محدود از تصمیم­گیری است (Kou & Xiong, 2009: 110) که در سال 1981 به وسیله هوانگ و یون ارایه گردید. در این روش m گزینه به وسیله n شاخص مورد ارزیابی قرار می گیرد (طواری و همکاران، 1387: 76، ولی­بیگی، 1385: 66، حسینی وهمکاران، 1387: 241، مؤمنی و جهانبازی، 1386: 11). اصل اساسی تاپسیس این است که گزینة انتخابی باید دارای کمترین فاصله از وضعیت ایده­آل (بهترین حالت) و دورترین فاصله از وضعیت ایده­آل منفی (بدترین حالت) داشته باشد (Önüt & Soner, 2008: 1554). به عبارت دیگر در این روش، میزان فاصله یک عامل با عامل ایده­آل مثبت و منفی سنجیده می­شود و این خود معیار درجه­بندی و اولویت­بندی عوامل است (شفیعی رودپشتی و میرغفوری، 1387: 82، میرغفوری و همکاران، 1386: 42). جهت بهره­گیری از این تکنیک مراحل زیر به اجرا گذاشته می شود:

مرحلة اول: تشکیل ماتریس داده­ها بر اساس n آلترناتیو و m شاخص.

 

 

مرحلة دوم: استاندارد نمودن داده­ها و تشکیل ماتریس استاندارد (بی­مقیاس) از طریق رابطة زیر:

 

 

مرحلة سوم: تعیین وزن هر یک از شاخص­ها و ایجاد ماتریس بی­مقیاس وزین (V):

 

مرحلة چهارم و پنجم: مشخص نمودن حالت­های ایده­آل مثبت و ایده­آل منفی (بالاترین و پایین­ترین حالت هر شاخص):

گزینه ایده‌آل مثبت

گزینه ایده‌آل منفی

مرحلة ششم: تعیین معیار فاصله­ای برای آلترناتیو ایده­آل() وآلترناتیو حداقل():

فاصلة گزینة iام از ایده­آل مثبت

فاصلة گزینة iام از ایده­آل منفی

مرحلة هفتم: محاسبة نزدیکی نسبی گزینه i (Ai) به وضعیت ایده‌آل:

 

مرحلة هشتم: رتبه­بندی آلترناتیوها بر اساس میزان به ترتیب نزولی، در این راستا  نشان دهندة بالاترین رتبه و نیز نشان دهنده کمترین رتبه است (طاهرخانی، 1386: 66ـ64).

3- بحث

3ـ1ـ شاخص­های مورد مطالعه

در این پژوهش مجموعاً 16 شاخص کمی و کیفی استفاده شد که داده­های اولیة آنها از درگاه مرکز آمار ایران اخذ و توسط نگارندگان شاخص­سازی شده است. از آنجایی که شاخص­های مذکور در فرایند ارزیابی مبحث اشتغال، از اهمیت یکسانی برخوردار نیستند، بنابراین با توجه به اهمیت آنها به صورت نسبی وزنی به هر شاخص داده شد که به ترتیب اهمیت در زیر آمده است:

ـ نرخ ترکیبی اشتغال[4] (1/0)، 2ـ نرخ اشتغال (09/0)، 3ـ ضریب کیفی اشتغال[5] (08/0)، 4ـ شاخص ترکیبی باسوادی شاغلان باسواد[6] (07/0)، 5ـ ضریب مکانی اشتغال در بخش کشاورزی[7] (06/0)، 6ـ ضریب مکانی اشتغال در بخش صنعت (06/0)، 7ـ ضریب مکانی اشتغال در بخش خدمات (06/0) 8ـ میزان مشارکت اقتصادی (06/0)، 9ـ معکوس بار تکفل واقعی (06/0)، 10ـ نسبت شاغلان شهری بخش خصوصی به کل شاغلان شهری (06/0)، 11ـ نسبت شاغلان باسواد شهری به کل شاغلان شهری (06/0)، 12ـ نسبت اشتغال زنان به مردان[8] (05/0)، 13ـ نسبت شاغلان کارفرمای بخش خصوصی به کل شاغلان شهری (05/0)، 14ـ نرخ فعالیت عمومی (05/0)، 15ـ نسبت کارکنان مستقل بخش خصوصی به کل شاغلان شهری (05/0)، 16ـ معکوس بار تکفل نظری (04/0).

جهت ارایة یک تصویر کلی و دید مقایسه­ای از وضعیت شهرستان­ها، شاخص­های مذکور بدون اعمال ضریب وزنی و با استفاده از تکنیـک موریـس، در قالب دو بخـش کمی و کیـفی در 4 سطح مختـلف بـرای همة شهرستان­ها بر روی شکل­های 1 و 2 آورده شده است. ضمناً اضافه می­گردد که این سطح­بندی­ها در قـالب 4 کـلاس در این بخش، با استـفاده از تکـنیک طبـقه­بنـدی فاصلة  برابـر (Equal Interval) در محیط GIS صورت گرفته است و از آنجایی­که حداقل و حداکثر هر شاخص به ترتیب برابر با صفر و یک است، بنابراین فاصلة بین طبقات 25/0 است.

 

 

شکل 1- سطح­بندی شهرستان­های ایران از نظر شاخص­های کمی اشتغال شهری بر اساس

 سرشماری 1385 با استفاده از مدل موریس

 

شکل 2- سطح­بندی شهرستان­های ایران از نظر شاخص­های کیفی اشتغال شهری بر اساس

 سرشماری 1385 با استفاده از مدل موریس

 


3ـ2ـ یافته­های پژوهش

پس از انجام شاخص­سازی و تشکیل ماتریس اولیة داده­ها، اقدام به استاندارسازی و اعمال ضرایب هر شاخص در مقدار آن شاخص برای کلیة شهرستان­ها و در نهایت تشکیل ماتریس استاندارد موزون شد و سپس با طی سایر مراحل تکنیک تاپسیس، سطح توسعة () اشتغال شهری مجموع 336 شهرستان ایران به دست آمد و با مرتب کردن آنها به ترتیب نزولی، رتبة هر کدام تعیین گردید. بدین ترتیب، سه شهرستان رشتخوار، سرایان و مه­ولات دارای سه رتبة برتر شهرستان­های کشور  از لحاظ توسعه­یافتگی در زمینة اشتغال شهری هستند و در مقابل، شهرستانهای کوهرنگ ابوموسی و مسجدسلیمان از این حیث به ترتیب دارای آخرین رتبه­ها هستند (جدول 1). مقدار  (سطح توسعة شهرستان­ها) بین حد بالای (556/0) و حد پایین (286/0) در نوسان است و اختلاف بین بالاترین مقدار و پایین­ترین آن (270/0) است و شهرستان نخست (رشتخوار) نسبت به شهرستان آخر (کوهرنگ) 943/1 برابر توسعه یافته­­تر است. میانگین توسعة اشتغال شهری شهرستان­ها نیز (397/0) است که نشان از وضعیت کلی توسعه یافتگی پایین اشتغال شهری شهرستان­ها در کشور دارد.

سپس با توجه مقدار () شهرستان­ها، کلیة آنها با استفاده از تکنیک طبقه­بندی شکست طبیعی[9] در محیط GIS، به چهار طبقة همگن کلاس­بندی شد[10] (جدول1). از مجموع 336 شهرستان تعداد 32 شهرستان (که نام، رتبه و عدد توسعة آنها در جدول یک درج شده است) در بالاترین سطح توسعة اشتغال نسبت به سایر شهرستان­ها قرار دارند و 120 شهرستان نیز در دومین سطح توسعه واقع هستند که مجموع این 152 شهرستان نسبت به سایر شهرستان­ها از وضعیت مطلوبی از نظر اشتغال شهری برخوردار هستند. در این میان نیز تعداد 122 شهرستان در سومین سطح توسعه به سر می­برند و 62 شهرستان نیز آخرین سطح از طبقه­بندی موجود را به خود اختصاص دادند که گویای وضعیت بدتر اشتغال شهری آنها نسبت به سایر شهرستان­ها است (شکل 3) و مستلزم سرمایه گذاری و توجه جدی­تر در زمینة اشتغال شهری هستند. در ضمن برای ارایة بصری بهتر نتایج و انتقال درک جامعی از توزیع فضایی توسعة­یافتگی اشتغال شهری در چهار طبقة مذکور، اقدام به تهیة نقشة سطح بندی شهرستان­ها گردید (شکل 4).

 

 

شکل 3- تعداد شهرستان­های موجود در سطوح چهارگانة توسعه­یافتگی اشتغال شهری


جدول 1- نتایج رتبه­بندی و سطح­بندی نسبی شهرستان­های ایران از منظر توسعه­یافتگی اشتغال شهری

 در سال 1385 با استفاده از تکنیک تاپسیس

سطح نسبی

توسعه

رتبه، نام شهرستان و عدد توسعه()

سطح یک

 

1-رشتخوار(556/0)، 2-سرایان(554/0)، 3- مه­ولات(543/0)4- رودبارجنوب(524/0)، 5- سمیرم(523/0)، 6-خلیل­آباد(518/0)، 7-هندیجان(513/0)، 8-بوانات(51/0)، 9-دیر(498/0)، 10-طارم(49/0)، 11-فریدن(487/0)، 12-خاتم(487/0)، 13-رامیان(486/0)، 14-عنبرآباد(486/0)، 15-اقلید(476/0)، 16-لاهیجان(471/0)، 17-کمیجان(467/0)، 18-دره­شهر(467/0) 19-شبستر(463/0)،

سطح دو

 

20-اسفراین(457/0)، 21-جیرفت(456/0)، 22-ساری(456/0)، 23-فردوس(453/0)، 24-نیر(451/0)، 25-جویبار(449/0)، 26-درگز(449/0)، 27-سلسله(449/0)، 28-ماسال(448/0)، 29-وزرقان(447/0)، 30-بردسکن(447/0)، 31-بویراحمد(447/0)، 32-ممسنی(446/0)،33-گاوبندی(443/0)، 34-بهار(443/0)، 35-داراب(443/0)، 36-تهران(443/0)، 37-خرم­بید(442/0)، 38- بندرگز(442/0)، 39-کاشمر(441/0)، 40-شهربابک(441/0)، 41-جم(44/0)، 42-فریدونشهر(44/0)، 43-دنا(439/0)، 44-مانه و سملقان(439/0)، 45-تفت(437/0)، 46-چادگان(436/0)، 47-کلات(436/0)، 48-کوثر(435/0)، 49-دالاهو(435/0)، 50-سراب(435/0)، 51-قائنات(435/0)، 52-بافت(433/0)، 53-تاکستان(433/0)، 54-تربت حیدریه(432/0)، 55-رودسر(432/0)، 56-گرمسار(479/0)، 57-بابل(43/0)، 58-گناباد(43/0)، 59-ایجرود(43/0)، 60-املش(429/0)، 61-گرگان(428/0)، 62-ملکان(428/0)، 63-سمنان(428/0)، 64-آبدانان(427/0)، 65-آستانة­اشرفیه(427/0)، 66-کلیبر(426/0)، 67-تنکابن(426/0)، 68-شهرکرد(425/0)، 69-تالش(425/0)، 70-گلپایگان(425/0)، 71-بروجن(424/0)، 72-سمیرم­سفلی(424/0)، 73-بیله­سوار (423/0)، 74-نور(423/0)، 75-گیلان­غرب(422/0)، 76-آباده(422/0)، 77-قلعه­گنج(422/0)، 78-لنگرود(421/0)، 79-رضوانشهر(421/0)، 80-اشنویه(421/0)، 81-رزن(42/0)، 82-رفسنجان(42/0)، 83-اصفهان(419/0)، 84-رامسر(419/0)، 85-خدابنده(419/0)، 86-آمل(418/0)، 87-تویسرکان(418/0)، 88-قیروکارزین(418/0)، 89-نیریز(418/0)، 90-اردستان(417/0)، 91-پاوه(417/0)، 92-فسا (417/0)، 93-سیاهکل(416/0)، 94-رشت(416/0)، 95-فریمان(416/0)، 96-ارسنجان(416/0)، 97-بابلسر (416/0)، 98-استهبان(415/0)، 99-فاروج(415/0)، 100-ابرکوه(414/0)، 101-جهرم(414/0)، 102-کلاله(414/0)، 103-اسکو(414/0)، 104-کهنوج(414/0)، 105-سبزوار(414/0)، 106-قائم­شهر(414/0)، 107-خوانسار(413/0)، 108-باغ­ملک(412/0)، 109-ارومیه(411/0)، 110-بردسیر(411/0)، 111-گلوگاه(41/0)، 112-نیشابور(41/0)، 113-شیروان و چرداول(41/0)، 114-مینودشت(41/0)، 115-جاجرم(409/0)، 116-بجنورد(409/0)، 117-نوشهر(409/0)، 118-سنقر(409/0)، 119-نطنز(409/0)، 120-سلماس(408/0)، 121-محمودآباد(408/0)، 122-دماوند(408/0)، 123-نهاوند (408/0)، 124-کردکوی(408/0)، 125-پاسارگارد(408/0)، 126-کهگیلویه(407/0)، 127-ایلام(407/0)، 128-فومن(406/0)، 129-فیروزآباد(406/0)، 130-بوئین­زهرا(405/0)، 131-ابهر(405/0)، 132-شیروان(405/0)، 133-طبس(405/0)، 134-چاراویماق(405/0)، 135-بیجار(405/0)، 136-زرین­دشت(404/0)، 137-قزوین(404/0)، 138-ترکمن(404/0)، 139-گرمی(404/0)، 140-قوچان(404/0)، 141-پلدختر(403/0)، 142-مشگین­شهر(4021/0).

سطح سه

 

143-میاندوآب(4019/0)، 144-بیرجند(401/0)، 145-یزد(4/0)، 146-زنجان(4/0)، 147-خمین(4/0)، 148-ایوان(4/0)، 149-بهمئی(4/0)، 150-نکا(4/0)، 151-رودان(4/0)، 152-منوجان(399/0).153-خلخال(398/0)، 154-خواف(398/0)، 155-هریس(398/0)، 156-خرمدره(398/0)، 157-خوی(398/0)، 158-حاجی­آباد(398/0)، 159-سیراز(397/0)، 160- گچساران(397/0)، 161-علی­آباد(397/0)، 162-شفت(397/0)، 163-گنبدکاووس(396/0)، 164-چالدران(396/0)، 165-مرودشت(396/0)، 166-جاسک(396/0)، 167-لامرد(396/0)، 168-هشترود(395/0)، 169-کازرون(395/0)، 170-راور(394/0)، 171-آشتیان (394/0)، 172-دامغان(394/0)، 173-همدان(393/0)، 174-چالوس(393/0)، 175-ازنا(393/0)، 176-بهشهر(392/0)، 177-نائین(392/0)، 178-بهبهان(391/0)، 179-مرند(391/0)، 180-اردبیل(391/0)، 181-شاهین­دژ(391/0)، 182-نقده(39/0)، 183-شهرضا(39/0)، 184-فیروزکوه(39/0)، 185-صدوق (39/0)، 186-مشهد(39/0)، 187-سرباز(39/0)، 188-ملایر(39/0)، 189-قشم(389/0)، 190-نیک­شهر(389/0)، 191-کرمان(389/0)، 192-ساوجبلاغ(389/0)، 193-فلاورجان(389/0)، 194-تکاب(389/0)، 195-اردل(389/0)، 196-کرج(388/0)، 197-دلیجان(388/0)، 198-سرخس(388/0)، 199-بندرلنگه(388/0)، 200-محلات(388/0)، 201-بم(388/0)، 202-ماکو(388/0)، 203-شمیرانات(388/0)، 204-شاهرود(387/0)، 205-خرم­آباد(387/0)، 206-میبد(387/0)، 207-آستارا(387/0)، 208-اهر(387/0)، 209-بناب(387/0)، 210-صومعه­سرا(387/0)، 211-آران و بیدگل(386/0)، 212-عجب­شیر(386/0)، 213-رامهرمز(385/0)، 214-قروه(384/0)، 215-روانسر(384/0)، 216-بوکان(384/0)، 217-زرند (384/0)، 218-لردگان(383/0)، 219-مهران(383/0)، 220-شوشتر(383/0)، 221-فراشبند(382/0)، 222-آذرشهر(382/0)، 223-چناران(382/0)، 224-اهواز(38/0)، 225-دشت­آزادگان(38/0)، 226-کاشان(38/0)، 227-بندرانزلی(379/0)، 228-تیران و کرون(379/0)، 229-مهاباد(379/0)، 230-کوهدشت(378/0)، 231-دشتی(378/0)، 232-اراک(378/0)، 233-ایذه(378/0)، 234-دیواندره (377/0)، 235-سنندج(377/0)، 236-بافق (376/0)، 237-شازند(376/0)، 238-میناب (376/0)، 239-سردشت(376/0)، 240-تنگستان(375/0)، 241-دزفول (375/0)، 242-پارس­آباد(375/0)، 243-گتوند(375/0)، 244-میانه(375/0)، 245-بوشهر(374/0)، 246-تایباد(373/0)، 247-آق­قلا(373/0)، 248-سپیدان(379/0)، 249-ایرانشهر(372/0)، 250-لارستان(372/0)، 251-دهلران(371/0)، 252-سرپل­ذهاب(371/0)، 253-نمین(371/0)، 254-صحنه(37/0)، 255-مهریز(37/0)، 256-سروآباد(369/0)، 257-فارسان(369/0)، 258-قم(368/0)، 259-تفرش(368/0)، 260-مراغه(368/0)، 261-تبریز(368/0)، 262-تربن­جام(367/0)، 263-دشتستان(367/0)، 264-اسلام­آبادغرب(367/0)، 265-کبودرآهنگ(367/0)، 266-دورود(367/0)، 267-خنج(366/0)، 268-نجف­آباد(366/0)، 269-بستان­آباد(366/0)، 270-کنگان(366/0)، 271-کنارک(366/0)، 272-سیرجان(365/0)، 273-برخوارومیمه(364/0)، 274-آبادان(364/0)، 275-بروجرد(364/0)، 276-زابل(364/0)، 277-اسدآباد(363/0)، 278-امیدیه(278/0)، 279-نهبندان(362/0)، 280-الیگودرز(362/0)، 281-دیلم(361/0)، 282-چاه­بهار(361/0)، 283-بندرماهشهر(361/0)، 284-شوش(361/0)، 285-پیرانشهر(361/0)، 286-کوهبنان(36/0)، 287-کامیاران(36/0)، 288-اردکان(36/0).

سطح چهار

 

289-جوانرود(359/0)، 290-دلفان(359/0)، 291-آبیک(358/0)، 292-خاش(358/0)، 293-مهر(357/0)، 294-بندرعباس(356/0)، 295-بستک(355/0)، 296-گناوه(396/0)، 297-لالی(353/0)، 298-جلفا(353/0)، 299-خمیر(351/0)، 300-کرمانشاه(349/0)، 301-رامشیر(349/0)، 302-سقز(348/0)، 303-خمینی­شهر(348/0)، 304-لنجان(346/0)، 305-کنگاور(345/0)، 306-ساوه(345/0)، 307-رودبار(345/0)، 308-سراوان(344/0)، 309-مبارکه(344/0)، 310-شادگان(344/0)، 311-آزادشهر(343/0)، 312-بانه(342/0)، 313-البرز(341/0)، 314-ماهنشان(341/0)، 315-اندیمشک(34/0)، 316-ثلات­باباجانی(339/0)، 317-زاهدان(337/0)، 318-سربیشه(337/0)، 319-مریوان(333/0)، 320-درمیان(332/0)، 321-شهریار(322/0)، 322-ورامین(332/0)، 323-سوادکوه(331/0)، 324-هرسین(331/0)، 325-نظرآباد(33/0)، 326-زرندیه(328/0)، 327-پاکدشت(327/0)، 328-زهک(323/0)، 329-خرمشهر(319/0)، 330-ری(314/0)، 331-قصرشیرین(314/0)، 332-اسلامشهر(305/0)، 333-رباط­کریم(304/0)، 334-مسجدسلیمان(303/0)، 335-ابوموسی(303/0)، 366-کوهرنگ(286/0).

مأخذ: نگارندگان بر اساس محاسبات

 

شکل 4- سطح­بندی شهرستان­های ایران بر اساس توسعه یافتگی اشتغال شهری (حاصل از روش تاپسیس)

 با استفاده از روش طبقه­بندی شکست طبیعی (در محیط GIS) در سر شماری 1385

 

 

جدا از بحث شهرستان­ها، موقعیت هر استان نیز از لحاظ توسعه­یافتگی اشتغال شهری حایز اهمیت است، بنابراین از سطح توسعة شهرستان­های هر استان (جدول1) به طور جداگانه میانگین گرفته شد و بر اساس عدد حاصله برای هر استان، استان­های کشور با استفاده از تکنیک طبقه­بندی شکست طبیعی در محیط GIS، رتبه­بندی و طبقه­بندی گردیدند. در این میان 4 استان خراسان رضوی، خراسان شمالی، کهگیلویه و بویراحمد و کرمان دارای وضعیت نسبی بهتر هستند و 5 استان تهران، سیستان و بلوچستان، کردستان، قم، و خوزستان به ترتیب دارای وضعیت نسبی بدتر و متعلق به طبقة آخر توسعه هستند. سایر استان­ها نیز در دسته­های میانی قرار می­گیرند (جدول2 و شکل 5).

 

جدول 2- سطح­بندی و رتبه­بندی استان­های ایران از منظر توسعه­یافتگی اشتغال شهری در سال 1385

با استفاده از میانگین نتایج توسعه­یافتگی اشتغال شهرستان­ها با استفاده از تکنیک تاپسیس

سطح نسبی توسعه

رتبه، نام استان و عدد توسعه

سطح یک

1-خراسان رضوی(431/0)، 2-خراسان شمالی(422/0)، 3- کهگیلویه و بویراحمد (418/0)، 4-کرمان(418/0).

سطح دو

5-گیلان(413/0)، 6-مازندران(412/0)، 7-فارس(12/0)،8-زنجان(412/0)، 9-خراسان جنوبی(411/0)، 10-سمنان(41/0)، 11-ایلام(409/0)، 12-گلستان(409/0)، 13-اردبیل(406/0)، 14-اصفهان(404/0)، 15-یزد(403/0)، 16- همدان(4/0)، 17-آذرباییجان­شرقی (399/0).

سطح سه

18- آذرباییجان­غربی(392/0)، 19-بوشهر(391/0)، 20-قزوین(388/0)، 21-لرستان(385/0)، 22-مرکزی(383/0)، 23- چهارمحال و بختیاری (379/0)، 24-هرمزگان(378/0)، 25-کرمانشاه(372/0).

سطح چهار

26-خوزستان(371/0)، 27-قم(368/0)، 28-کردستان(366/0)، 29- سیستان و بلوچستان (36/0)، 30- تهران(358/0).

مأخذ: نگارندگان بر اساس محاسبات

 

 

شکل 5- سطح­­بندی استان­های ایران بر اساس میانگین توسعه یافتگی اشتغال شهری (حاصل از روش تاپسیس) با استفاده از روش طبقه­بندی شکست طبیعی (در محیط GIS) در سر شماری 1385


3-3- بررسی فرضیه­ها

فرضیة اول: شهرستان­های کشور از لحاظ شاخص­های اشتغال شهری، با سطح توسعه­یافتگی فاصله دارند.

برای آزمون این فرضیه از مقایسة نتایج تکنیک تاپسیس (جدول1) با تقسیم­بندی­های رایج و استاندارد بین­المللی در رابطه با سطح توسعه یافتگی استفاده می­شود. برنامة توسعة سازمان ملل، سطح  توسعة 8/0 و بالاتر(8/0 تا 1) را توسعه یافته، سطح واقع در فاصلة 5/0 و 799/0 را دارای توسعة متوسط(نیمه توسعه یافته) و پایین­تر از 5/0(0 تا 499/0) را به عنوان محروم قلمداد می­کند. (United Nations, 2005: 212).از آنجایی که بالاترین سطح توسعه یافتگی 556/0 است، هیچ شهرستانی در طبقة توسعه یافته قرار نمی­گیرد و 8 شهرستان در طبقة نیمه توسعه یافته و بقیه در طبقة محروم قرار می­گیرند. بنابراین فرضیة مورد نظر تأیید می­شود. ضمناً مقایسة نتایج تکنیک موریس روی شاخص­های اشتغال شهری شهرستان­ها با این تقسیم­بندی نیز مؤید همین مطلب است و اضافه می­گردد که دیگر تقسیم­بندی­های رایج 4سطحی(0تا25/0، 25/0 تا5/0، 5/0 تا75/0 و 75/0 تا 1) و 5 سطحی (0تا2/0، 2/0 تا 4/0، 4/0 تا 6/0، 6/0 تا 8/0 و 8/0 تا 1) نیز ناقض این امر نبوده، بلکه آن را تأیید می­کند.

فرضیة دوم: میان شهرستان­های ایران از لحاظ توسعه­یافتگی اشتغال شهری ناهمگونی و عدم تعادل وجود دارد.

این فرضیه به وسیلة مدل ضریب پراکندگی[11] بررسی شد. در این مدل هرچه مقدار ضریب پراکندگی(C.V) بالاتر باشد نشان دهندة نابرابری بیشتر در بین مناطق مختلف است. از آنجایی که مقدار (C.V)در این پژوهش 1/0 به­دست آمده است[12] که رقم پایینی است، می­توان گفت که این میزان نابرابری قابل اغماض بوده و بنابراین، فرضیة مورد نظر در مورد ناهمگونی و عدم تعادل میان شهرستان­های ایران از لحاظ توسعه یافتگی اشتغال شهری رد می­شود.

فرضیة سوم:  بین میزان سهم مکانی شهرنشینی شهرستان­های کشور و توسعه یافتگی آنها در زمینة اشتغال شهری رابطة مستقیم وجود دارد.

برای آزمون این فرضیه از ضریب همبستگی پیرسون استفاده شد. بدین منظور ابتدا سهم مکانی شهرنشینی کلیة شهرستان­ها محاسبه شد. الگوی ریاضی این محاسبه عبارت است از (معصومی­اشکوری، 1383: 26ـ25):

 

سهم مکانی شهرنشینی=LPU

کل جمعیت کشور=   

 کل جمعیت منطقه = 

جمعیت شهرنشین کشور=

جمعیت شهرنشین منطقه=

سپس بین اعداد به دست آمده[13] و سطح توسعة هر شهرستان (حاصل از تکنیک تاپسیس) همبستگی پیرسون گرفته شد (جدول 3). همان طور که ملاحظه می­شود یک همبستگی ضعیفی از نوع معکوس (217/0-) بین این دو مؤلفه وجود دارد. بنابراین، فرضیة مورد نظر در مورد وجود همبستگی مستقیم بین این دو رد می­شود.

 

جدول 3- همبستگی بین سهم مکانی شهرنشینی و توسعه­یافتگی اشتغال شهرستان­های ایران

نوع همبستگی

سطح معناداری موردنظر

میزان همبستگی

سطح معناداری

پیرسون

01/0

217/0-

009/0

 

3-4- نتیجه­گیری

تحلیل و مطالعة تطبیقی 16 شاخص کمی و کیفی اشتغال شهری شهرستان­های کشور با استفاده از تکنیک TOPSIS و استفاده از فنون طبقه بندی در محیط GIS، نشان دهنده و مبین موارد زیر است:

- شهرستان­های کشور از لحاظ شاخص­های اشتغال شهری، با سطح توسعه­یافتگی فاصله دارند و بالاترین میزان توسعه­یافتگی متعلق به شهرستان رشتخوار (556/0) است.

- بر اساس مقایسة نتایج تکنیک تاپسیس (روی شاخص­های اشتغال شهری شهرستان­های کشور) با تقسیم­بندی برنامة توسعة سازمان ملل در رابطه با سطح توسعه­یافتگی، هیچ کدام از شهرستان­های ایران توسعه یافته نیستند، تنها 8 شهرستان در طبقة متوسط (نیمه توسعه یافته) قرار می­گیرند و سایر شهرستان­ها (328 شهرستان) در طبقة محروم (سطح توسعة پایین) واقع هستند.

- میزان نابرابری در زمینة توسعه یافتگی اشتغال شهری میان شهرستان­های ایران پایین (حدود 1/0) است و در مجموع می­توان گفت میان شهرستان­های ایران از لحاظ توسعه یافتگی اشتغال شهری، ناهمگونی و عدم تعادل وجود ندارد.

- مقدار  (سطح توسعة شهرستان­ها) بین حد بالای (556/0) و حد پایین (286/0) در نوسان است، نسبت توسعة شهر نخست به شهر آخر 943/1 برابر و اختلاف بین بالاترین مقدار و پایین­ترین آن (270/0) است. میانگین توسعة اشتغال شهری شهرستان­ها نیز (397/0) است.

- شهرستان­های کشور از نظر توسعه یافتگی اشتغال به 4 طبقة همگن تقسیم­یندی شده­اند که بر این اساس از مجموع 336 شهرستان کشور، 19 شهرستان در سطح یک، 123 شهرستان در سطح 2، 146 شهرستان در سطح 3 و 87 شهرستان در سطح آخر قرار دارند که در واقع برای هر گونه برنامه­ریزی در زمینة اشتغال شهری، باید اولویت را به ترتیب به دسته­های آخر داد.

- سه شهرستان رشتخوار، سرایان و مه­ولات دارای سه رتبة برتر شهرستان­های کشور از لحاظ توسعه یافتگی اشتغال شهری هستند و در مقابل، شهرستان‌های کوهرنگ، ابوموسی و مسجدسلیمان از این حیث به ترتیب دارای آخرین رتبه­ها هستند.

- توسعه یافتگی اشتغال شهری شهرستان­های کشور، ربطی به بالا بودن سهم مکانی شهرنشینی آنها ندارد. به عبارت دیگر، شهرستان­های با نسبت شهرنشینی بالاتر، از میزان توسعه­یافتگی بیشتری در زمینة اشتغال شهری برخوردار نهستند.

- بر اساس میانگین توسعه­یافتگی اشتغال شهری شهرستان­های هر استان، استان­های کشور از منظر توسعه یافتگی اشتغال شهری به گروه­های همگن تقسیم شدند بطوریکه 4 استان در سطح 1 ، 13 استان در سطح 2، 8 استان در سطح 3 و 5 استان در سطح آخر توسعه قرار دارند که تمرکز عمده در دسته­های میانی است.

- استان­های خراسان رضوی، خراسان شمالی  و کهگیلویه­ و بویر احمد به ترتیب دارای سه رتبة برتر و استان­های تهران، سیستان و بلوچستان و کردستان نیز دارای سه رتبة آخر در زمینة توسعه­یافتگی اشتغال شهری هستند.



[1]- MCDM

[2]- MADM

[3]- Technique for Order-Preference by Similarity to Ideal Solution

[4] - روش محاسبة آن به این صورت است:

 

برای اطلاعات بیشتر به این منبع مراجعه کنید: زنگی­آبادی، علی (1378): تحلیل و سازماندهی ساختار فضایی شاخص­های توسعة شهری در شهرهای بالای صد هزار نفر ایران، پایان­نامة دورة دکتری، گروه جغرافیا و برنامه­ریزی شهری دانشگاه اصفهان.

[5] - روش محاسبه آن به این صورت است: (درصد تکنسین­ها و دستیاران+ درصد متخصصان+ درصد قانونگزاران، مقامات عالی­رتبه و مدیران) تقسیم بر عدد 3.  برای اطلاعات بیشتر به منبع ذکر شده در بالا رجوع کنید.

[6] - برای محاسبة این شاخص به شاغلان باسواد هر مقطع تحصیلی وزنی مساوی با تعداد سالهای آن مقطع تحصیلی به اضافة تعداد سالهای مقاطع تحصیلی قبل داده شد. ضمناً برای شاغلا ن باسواد مقطع سواد آموزی بزرگسالان و سایر دوره­های تحصیلی و اظهار نشده وزن 1در نظر گرفته شد و برای شاغلان باسواد مقاطع عالی، به دلیل در اختیار نبودن آمار تفکیکی(کاردانی، کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری) وزن 4 به اضافة وزن مقطع تحصیلی ماقبل(پیش­دانشگاهی) داده شد و پس از اعمال این وزن به شاغلان هر مقطع تحصیلی و جمع آنها باهم، در نهایت عدد به دست آمده بر مجموع شاغلان باسواد تقسیم گردید و عدد به دست آمده برای هر شهرستان، نشان دهندة ارزش تحصیلات شاغلان باسواد آن شهرستان می­باشد که قابلیت مقایسة شهرستانها را باهم از این نظر فراهم می­آورد. الگوی ریاضی آن به شکل زیر است:

 = نرخ ترکیبی باسوادی شاغلان باسواد

=تعداد شاغلان باسواد مقطع ابتدایی  وزن ابتدایی =Wa=5     = تعداد شاغلان باسواد مقطع راهنمایی

وزن راهنمایی=Wb=WA+3=8        = تعداد شاغلان باسواد مقطع متوسطه    وزن متوسطه=Wc=Wb+3=11       =   تعداد شاغلان باسواد مقطع پیش دانشگاهیوزن پیش دانشگاهی=Wd=Wc+1=12     

= تعداد شاغلان باسواد مقطع عالی وزن مقطع عالی=We=Wd+4=16    = تعداد شاغلان با سواد مقطع سوادآموزی بزرگسالان و سایر دوره­های تحصیلی و اظهار نشدهوزن مقطع سوادآموزی بزرگسالان و سایر دوره­های تحصیلی و اظهار نشده=Wf=1    

  =تعداد کل شاغلان باسواد هر شهرستان

[7] - برای اطلاع از روش محاسبه به منبع زیر و سایر منابع مرتبط مراجعه کنید:

حکمت­نیا، حسن و میرنجف موسوی(1385)، کاربرد مدل در جغرافیا با تأکید بر برنامه­ریزی شهری و ناحیه­ای، انتشارات علم نوین، ص68.

[8] - به روش زیر محاسبه شده است

=نسبت اشتغال زنان به مردان       =جمعیت شاغل زن         =جمعیت فعال زن        =جمعیت شاغل مرد        =جمعیت فعال مرد

[9]- Natural Breaks

[10] - در واقع با معکوس کردن رتبه و طبقة شهرستان­ها، می­توان به یک اولویت­بندی از آنها جهت مداخله و برنامه­ریزی اشتغال شهری آنها نیز دست یافت.

[11] -رجوع شود به: حکمت­نیا، حسن و میرنجف موسوی (1385)، کاربرد مدل در جغرافیا با تأکید بر برنامه­ریزی شهری و ناحیه­ای، انتشارات علم نوین، صص262-261.

[12] - از ضریب توسعه یافتگی اشتغال شهری شهرستان­های کشور (حاصل از روش تاپسیس)، ضریب پراکندگی گرفته شد که در اینجا جهت رعایت اختصار، تنها نتیجه نهایی ذکر شد.

[13] - جهت رعایت اختصار، از ذکر سهم مکانی شهرنشینی شهرستان­ها خودداری شده است.

اخوان­صراف، احمدرضا و نیلفروش­زاده، مریم (1388)، تعیین عوامل شکست اجرای بهبود مستمر بر اساس فرایند تحلیل سلسله­مراتبی، پژوهش­نامة مدیریت اجرایی، (سال نهم) شمارة 1(پیاپی 33) (تابستان)، صص36-13.

استادحسین، رضا (1383)، بررسی عوامل مؤثر بر اشتغال صنایع کشور، فصل­نامة پژوهش­های سیاسی و اقتصادی، شمارة 30 (تابستان)، صص 126-93.

امینی­فسخودی، عباس (1384)، کاربرد استنتاج منطق فازی در مطالعات برنامه­ریزی و توسعة منطقه­ای، مجلة دانش و توسعه، شمارة 17 (نیمة دوم سال 1384)، صص 61-39.

ایزدی، بهرام (1388)، انتخاب تأمین کنندگان با استفاده از فرایند تحلیل سلسله­مراتبی و تاپسیس منطبق بر منطق فازی (مطالعة موردی: شرکت صنایع الکترونیک صا ایران)، پایان­نامة کارشناسی ارشد، استاد راهنما: کتابی، سعید، استاد مشاور: شاهین، آرش، دانشگاه اصفهان، دانشکدة علوم اداری و اقتصاد، گروه مدیریت بازرگانی گرایش مالی.

پناهی، رجب و مرسلی، ادریس (1385)، بررسی نابرابری­های اشتغال شهری ـ روستایی کشور طی سال­های 85 ـ 1335، مجلة اقتصاد کشاورزی و توسعه، سال چهاردهم، شمارة 56، (زمستان)، صص 166-143.

پوراحمد، احمد (1380)، آمایش سرزمین و ایجاد تعادل در نظام شهری کشور، مجلة دانشکدة ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، شمارة 160، (زمستان)، صص 180-167.

ترحمی، فرهاد (1386)، تشخیص بخش­های کلیدی اقتصاد ایران از دیدگاه اشتغال، مجلة اقتصادی، سال هفتم، شماره­های 73 و 74 (آذر و دی)، صص86-65.

حاتمی­زاده، زیور و میرشمسی، آرش (1383)، تعیین اثر سیاست­های مالی (مالیات­ها و مخارج) بر سطح اشتغال ایران، پژوهش­ها و سیاست­های اقتصادی، شمارة 31 «پیاپی 31» (پاییز)، صص 28-3.

حاجی­پور، خلیل و زبردست، اسفندیار (1384)؛ بررسی، تحلیل و ارایة الگویی برای نظام شهری استان خوزستان، نشریة هنرهای زیبا، شمارة 23 (پاییز)، صص 14-5.

حسینی، سیدمحمود، صفری، حسین، حسینی، فرشید، ابراهیمی، عباس و جمالی، علی، (1387)، بررسی و تحلیل نتایج خصوصی سازی در شرکت­های واگذار شده بانک صنعت و معدن با رویکرد سنجش عملکرد، فصل­نامة پژوهش­نامة بازرگانی، سال دوازدهم، شمارة 48 (پاییز)، صص 267-231

حکمت­نیا، حسن و موسوی، میرنجف (1385)، کاربرد مدل در جغرافیا با تأکید بر برنامه­ریزی شهری و ناحیه­ای، یزد، انتشارات علم نوین.

دادفر، آرام، (1381)، بررسی تغییرات کمی اشتغال در بخش­های مختلف اقتصادی از طریق تکمیل جداول داده ـ ستانده در اقتصاد ایران در دورة زمانی 75ـ1348، پایان­نامة کارشناسی ارشد، استاد راهنما، پیراسته، حسین، استاد مشاور: بانوئی، علی­اصغر، دانشگاه اصفهان، دانشکدة علوم اداری و اقتصادی، گروه اقتصاد، گرایش توسعة اقتصادی و برنامه­ریزی.

زنگی­آبادی، علی، (1378)، تحلیل و سازماندهی ساختار فضایی شاخص­های توسعة شهری در شهرهای بالای صد هزار نفر ایران، پایان­نامة دورة دکتری، استاد راهنما: طالبی، هوشنگ و هدایت، محمود، استاد مشاور: شفقی، سیروس، دانشگاه اصفهان، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی، گروه جغرافیا و برنامه­ریزی شهری.

سعیدنیا، احمد، (1383)، کتاب سبز شهرداری، جلد یازدهم، مدیریت شهری، تهران، انتشارات سازمان شهرداری­ها و دهیاری­های کشور.

سیاره، مرتضی، (1388)، تجزیه و تحلیل نابرابری­های اشتغال و رتبه­بندی استان­های کشور بر اساس مؤلفه­های کار شایسته، پایان­نامة کارشناسی ارشد، استاد راهنما: بختیاری، صادق، استاد مشاور: عبدالحسین، ساسان، دانشگاه اصفهان، دانشکدة علوم اداری و اقتصاد، گروه اقتصاد، گرایش توسعة اقتصادی و برنامه­ریزی.

شفیعی­رودپشتی، میثم و  میرغفوری، سیدحبیب­الله، (1387)، شناسایی و رتبه­بندی عوامل مؤثر بر بهبود کیفیت خدمات آموزشی بخش آموزش عالی (مطالعة موردی: دانشکدة مدیریت دانشگاه یزد)، مجلة آموزش عالی ایران، شمار، 2 (پاییز)، صص 93-67.

شکوئی، حسین، (1385)، دیدگاه­های نو در جغرافیای شهری (جلد اول)، چاپ نهم، تهران، انتشارات سمت.

صراف، حسن و نجمی، محمدرضا، (1383)، معرفی الگویی روشمند جهت ارزیابی گزینه­های تعیین کیفیت اقلام، اولین کنفرانس ملی لجستیک و زنجیرة تأمین، تهران، انجمن لجستیک ایران (26 و 27 بهمن)، صص15-1.

ضرابی، اصغر و موسوی، میرنجف، (1388)، بررسی کارکرد شهرهای کوچک در نظام شهری و توسعة منطقه­ای (مطالعة موردی: استان یزد)، مجلة جغرافیا و برنامه­ریزی محیطی، سال 20، شمارة پیاپی34 ، شمارة 2 (تابستان)، صص18ـ1.

طاهرخانی، مهدی، (1379)، تحلیلی بر عوامل مؤثر در مهاجرت­های روستاـ شهری، جهت گیری­ها و مباحث جدید، فصل­نامة روستا و توسعه، سال 4، شمارة 3 و 4 «پیاپی 16» (پاییز و زمستان)، صص 24-1.

طاهرخانی، مهدی، (1386)، کاربرد تکنیک TOPSIS در اولویت­بندی مکانی استقرار صنایع تبدیلی کشاورزی در مناطق روستایی، فصل­نامة پژوهش­های اقتصادی، سال ششم، شمارة 3 (پاییز)، صص 73-59.

طباطبایی­یزدی، رؤیا، (1385)، نماگرها و شاخص­های آینده­نگر و هم زمان اشتغال، فصل­نامة راهبرد، شمارة 40 (تابستان)، صص224-215.

طواری، مجتبی، سوخکیان، محمدعلی و میرنژاد، سیدعلی، (1387)، شناسایی و اولویت­بندی عوامل مؤثر بر بهره­وری نیروی انسانی با استفاده از تکنیک MADM (مطالعة موردی: یکی از شرکت­های تولیدی پوشاک جین در استان یزد)، نشریة مدیریت صنعتی، دورة 1، شمارة1 (پاییز و زمستان) ، صص88-71.

فرهودی، رحمت­الله، زنگنة­شهرکی، سعید و ساعدموچشی، رامین (1388)، چگونگی توزیع فضایی جمعیت در نظام شهری ایران طی سال­های 1335 تا 1385، پژوهش­های جغرافیای انسانی، شمارة 68 (تابستان)، صص 68-55.

قرخلو، مهدی و زنگنة­شهرکی، سعید (1388)، شناخت الگوی رشد کالبدی-  فضایی شهر با استفاده از مدل­های کمی (مطالعة موردی: شهر تهران)، مجلة جغرافیا و برنامه­ریزی محیطی، سال 20 ، شمارة پیاپی 34 ، شمارة 2 ( تابستان)، صص 40-19.

کهنسال، محمدرضا و رفیعی،ها دی (1387)، انتخاب و رتبه­بندی سیستم­های آبیاری بارانی و سنتی در استان خراسان رضوی، مجلة علوم و صنایع کشاورزی، ویژة اقتصاد و توسعة کشاورزی، جلد 22، شمارة 1، صص 104-91.

محمدی ده چشمه، پژمان (1386)، تحلیل مکانی – فضایی ساختار اقتصادی اشتغال در استان چهار محال و بختیاری با روش ضریب مکانی، رشد آموزش جغرافیا، دورة بیست و یکم، شمارة 4 (تابستان)، صص 50-43.

محمدزاده­تیتکانلو، حمیده، (1381)، ظرفیت­سازی در شهرهای متوسط و توسعة فضایی منطقه­ای، مورد پژوهی شهر بجنورد و استان خراسان، نشریة هنرهای زیبا، شمارة 12 (زمستان)، صص 49-33.

مرسلی، ادریس، (1385)، بررسی نابرابری اشتغال شهری ـ روستایی استان آذربایجان غربی در فاصلة سال­های 75-1345، فصل­نامة روستا و توسعه، شمارة 2 (تابستان)، صص 103-77.

مصریه­نژاد، شیرین و ترکی، لیلا، (1383)، تجزیه و تحلیل ساختار اشتغال در بخش­های عمدة اقتصادی مناطق شهری ایران در طی دورة )١٣٨٢-١٣٧٢)، پژوهش­نامة علوم انسانی و اجتماعی، سال چهارم (ویژة اقتصاد)، شمارة 15 (زمستان)، صص 128-109.

معصومی­اشکوری، سیدحسن، (1383)، توسعة صنعتی و تفاوت­های منطقه­ای در ایران (سال­های بعد از دهة 1340 هـ . ش)، پایان­نامة دورة دکتری، استاد راهنما: زبردست، اسفندیار، استاد مشاور: سعیدنیا، احمد، دانشگاه تهران، دانشکدة هنرهای زیبا، گروه برنامه­ریزی شهری و منطقه­ای.

مؤمنی، مهدی، (1387)، اصول و روش­های برنامه­ریزی ناحیه­ای، نجف آباد، انتشارات دانشگاه آزاد اسلامی واحد نجف آباد.

مؤمنی، منصور و جهانبازی، افشین، (1386)، طراحی مدل تصمیم­گیری چند شاخصة فازی برای انتخاب مدیران، دوماه­نامة علمی پژوهشی دانشگاه شاهد"دانشور رفتار" سال چهاردهم، دورة جدید، شمارة 26 (ویژه مقالات مدیریت 9) (دی)، صص 16-1.

میان­آبادی، حجت و افشار، عباس، (1387)، تصمیم گیری چند شاخصه در رتبه­بندی طرح­های تأمین آب شهری، «آب و فاضلاب»، شمارة 66، (تابستان)، صص 45-34.

میرغفوری، سیدحبیب­الله، صیادی­تورانلو، حسین و فهیمی­هنزایی، سعیده، (1386)، شناسایی و رتبه­بندی موانع مؤثر بر فعالیت­های کارآفرینی زنان با استفاده از تکنیک­های MCDM: زنان کارآفرین استان یزد، مجلة علمی و پژوهشی زنان، سال اول، شمارة 2 (پاییز)، صص60-32.

میرفخرالدینی، سید حیدر، فرید، داریوش و صیادی­تورانلو، حسین (1388)، به کارگیری مدل EFQM در تحلیل ابعاد فرهنگ سازمانی مراکز خدمات درمانی (مطالعة موردی: بیمارستان­های یزد)، مجلة دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی – درمانی شهید صدوقی یزد، دورة هفدهم، شمارة 2 «پیاپی 65» (بهار)، صص 42-30.

ولی­بیگی، حسن (1385)، اولویت­بندی بازارهای هدف صادراتی و موانع حضور در آنها، مطالعة موردی: منتخبی از محصولات صادراتی مواد غذایی، فصل­نامة پژوهش­نامة بازرگانی، شمارة 41 (زمستان)، صص 89-53.

یاسوری، مجید (1384)، سیاست­گذاری منطقه­ای و چگونگی نابرابری­ها در کشور، مجلة سیاسی ـ اقتصادی، شمارة 7 و 8 «پیاپی 212» (فروردین و اردیبهشت)، صص 145-138.

یحیی­آبادی، ابوالفضل، (1381)، تحلیل نظری و تجربی تغییرات ساختاری و تأثیر آن بر اشتغال در ایران، پایان­نامة دکتری، استاد راهنما: بختیاری، صادق، استاد مشاور: دلالی اصفهانی، رحیم و سامتی، مرتضی، دانشگاه اصفهان، دانشکدة علوم اداری و اقتصاد، گروه اقتصاد.

Bollinger, Christopher R & Ihlanfeldt, Keith R (2003); The intra urban spatial distribution of employment: which government interventions make a difference?, Journal of Urban Economics, Volume 53, Issue 3, May 2003, Pages 396-412

http://www.sci.org.ir

Wang, Yu-Jie & Lee, Hsuan-Shih (2007); Generalizing TOPSIS for fuzzy multiple-criteria group decision-making, Computers and Mathematics with Applications, Volume 53, Issue 11, June 2007, Pages 1762-1772

Kou, Ying & Xiong, Jiangen (2009); Entropy-based Improved TOPSIS as a Measure of Selecting Partner in Strategic Alliance, International Journal of Business and Management Economy, Volume 1, Issue, No.6.

Önüt, Semih & Soner, Selin (2008); Transshipment site selection using the AHP and TOPSIS approaches under fuzzy environment, Waste Management, Volume 28, Issue 9, Pages 1552-1559

United Nations (2005); Human Development Report 2005, Published for the United Nations Development Program (UNDP), New York.