تحلیل پراکنش مکانی خدمات شهری بر مبنای خواست مردم (مطالعه موردی: شهر استهبان)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه زابل، زابل، ایران

2 کارشناس ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه زابل، زابل، ایران

چکیده

خدمات شهری به عنوان ابزار مدیریت توسعه شهری و عامل اصلی تداوم حیات شهری است که بدون آن زندگی شهروندان از فعالیت باز می‌ماند. پراکنش بهینه و اصولی آن منطبق با خواست مردم در فرآیند برنامه‌ریزی شهری از اهمیت زیادی برخوردار است. بر این اساس، تحلیل پراکنش مکانی خدمات شهری به عنوان مهم‌ترین هدف پژوهش حاضر مطرح است. در این پژوهش با استفاده از مطالعات کتابخانه-ای، مراجعه به سازمان‌های مربوطه، مشاهدات میدانی و پرسشنامه به تحلیل و ارزیابی خواست ساکنان محلات مختلف شهر استهبان در زمینه خدمات شهری پرداخته شده که با استفاده از نرم افزار آماری SPSS مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که؛ در توزیع خدمات شهری (در ایجاد و توسعه خدمات) مردم مشارکت اندکی داشته‌اند و همچنین شهرداری و سایر سازمان‌های مرتبط با خدمات شهری نیز هیچ گونه نظر سنجی از مردم در زمینه کمبود خدمات شهری در شهر استهبان انجام نداده‌اند و خدمات شهری نیاز مردم شهر را در حد کمی برآورده ساخته است. بنابراین، می‌توان نتیجه گرفت که در توزیع خدمات شهری در شهر استهبان به خواست مردم توجه نشده است. در پایان این تحقیق راهکارهایی جهت توزیع عادلانه خدمات شهری به منظور استفاده مطلوب‌تر شهروندان از انواع خدمات شهری و رفاه آن‌ها ارائه گردیده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Analysis of place distribution of urban services, based on people demanding (case study: Estahban city)

نویسندگان [English]

  • Kh. Bazi 1
  • A. Abdolahi Pour Haghighi 2
1 Associate Professor of Geography and Urban Planning, University of Zabol, Zabol, Iran
2 MA. In Geography and Urban Planning, University of Zabol, Zabol, Iran
چکیده [English]

Extended abstract
1- Introduction

In recent decades as the population in cities of country, which had been influenced by natural population growth of cities and migration of people in towns and rural to middle cities and metro polices, increases city spaces and infrastructures, which are needed have not been equipped.
Urban services are the means for managing urban development and a prominent cause in continuing city life, which without it the life of citizens has been stopped. Its optimal and systematic distribution consistent with the people’s demands in the process of urban planning is very important.
Urban services have been considered as one of clear indicators of civilization from many years ago.
Today as the civilization increases, urban services and their qualities have been regarded by experts, planners and citizens, so urban services have been followed by urbanization development.
 
2- Methodology
 In this study through library studies, referring to the relevant agencies, field observation and analysis and evaluation the questionnaire given to residents of various neighborhoods in Estahban city with SPSS were presented.
To evaluate the proportion of urban services and people demand six neighborhoods were chosen among 15 neighborhoods of Estahban. (Two neighborhoods of each region). These neighborhoods were chosen based on place- cluster sampling and also economic-social conditions of them and detailed plan of Estahban. In this research a wealthy neighborhood and poor neighborhood were chosen in each region. By using general Cochran formula we obtained 300 sample size . So 300 questionnaires had been distributed among the residents.
 
3- Discussion
After 1350, Estahban city faces numerous problems in supplying urban services, because of population growth, physical development in addition to injustice distribution of urban services. These problems have also been strengthened by people who live in more deprived parts of the township to use the urban services at the center of township. Therefore, it should be said that lack of allocation of space and location of physical elements is considered as one the most important problems in Estahban. In this research we study how to overcome this problem and how to find different optimal switching ways and adjust it.
The purpose of this research is surveying the local distribution of urban services based on people demand by using the factors such as participation in urban services development, supplement the urban services willing to assist to municipality and justice in distributing the urban services, in addition to recognizing the needs and priorities in the field of urban services in Estahban city.
 
4- Conclusion
 Research findings show that people had a little participation in the distribution of urban services (in developing service). Municipalities and other organizations related to urban services run no survey to elicit people’s ideas about urban services in Estahban shortages and urban services needed in the city that has been met partially. So we can conclude that in distribution of urban services in Estahban city, they paid no attention to the need of people.
Also the results show that concentration of urban services in the center and some regions of Estahban city cause the unsuitable distribution all over the city. This makes problems for citizens to use the services. Furthermore the distribution of urban services has been injustice, disordered and no planned. In this distribution, the partnership and advisory opinion of people have been ignored. So, the urban services distribution has been influenced by burse, the price of land, vacant space all over the city and the managers’ opinion and people’s need haven’t been considered in it. 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Justly distribution
  • Urban Development
  • Need assessment
  • Estahban

1- مقدمه

1-1- طرح مسأله

در دهه­های اخیر با افزایش جمعیت در شهرهای کشور که تحت تأثیر دو عامل رشد طبیعی جمعیت شهرها و مهاجرت شهرهای کوچک و روستاییان به شهرهای میانی و بزرگ بوده است، این عمل به گونه‌ای انجام گرفته که متناسب با آن فضاهای شهری و زیرساخت­های مورد نیاز تجهیز نشده است. عمده‌ترین اثری که رشد شتاب آلود شهرها در پی داشته، به هم ریختگی فضایی و رشد نابسامان، توزیع ناعادلانه کاربری­ها، نابرابری سرانه­ها و مکان­یابی­های نامناسب و مطالعه نشده و بهم خوردن نظام توزیع خدمات است که این امر به نوعی در همه شهرهای ایران به چشم می‌خورد (شفیعی، 1386: 4). بنابراین، به منظور دست­یابی به عدالت اجتماعی رعایت اصول مربوط به تعادل فضایی و پراکنش معقول خدمات شهری، امری است الزامی که باید بیش از پیش مورد توجه برنامه­ریزان شهری و منطقه­ای قرار گیرد (نسترن، 1380: 146).   

1-2- اهمیت و ضرورت تحقیق

امروزه با گسترش شهرنشینی مقوله خدمات شهری و کیفیت آن مورد توجه متخصصان، برنامه­ریزان و شهروندان قرار گرفته و بدین لحاظ اساساً طرح مباحث خدمات شهری با توسعه شهرنشینی همراه بوده است. گذشته از نوع و ماهیت خدمات شهری که خود متأثر از ساختارهای اقتصادی، سیاسی، اداری و حتی اقلیمی دارای اشکال مختلف و متفاوتی است، خدمات شهری همواره به عنوان یکی از شاخص­های بارز مدنیت از دیرباز مطرح بوده است (وزارت کشور، 1380: 99).

شهر استهبان به عنوان یکی از شهرهای خطی و عامل ارتباطی استان فارس و استان کرمان پس از دهه 1350 به سبب افزایش جمعیت و توسعه­ی فیزیکی علاوه بر توزیع ناعادلانه­ی خدمات شهری، در تأمین خدمات شهری نیز با مشکلات جدی مواجه است. از دیگر مواردی که باعث تشدید مشکلات در این شهر گردیده، ترغیب اهالی نقاط محروم­تر شهرستان جهت استفاده از امکانات و خدمات شهری به دلیل نقطه ثقل منطقه و خدمات رسانی به کل شهرستان است. بنابراین، این امر نشان دهنده آن است که، تنها مردم شهر استهبان نیستند که از خدمات شهر استفاده می‌کنند، بلکه بهره‌گیری سایر اقشار اجتماعی از دیگر شهرهای شهرستان نیز دلیل دیگری بر عدم تناسب توزیع فضایی متناسب خدمات شهری در این شهر می­باشد. این امر مسأله تأمین عدالت اجتماعی را تحت تأثیر قرار داده است. در این راستا باید گفت عدم تخصیص فضا و جایابی بهینه عناصر کالبدی شهر، یکی از مهم­ترین چالش­های موجود در شهر استهبان به حساب می­آید؛ که در این تحقیق به چگونگی مواجهه با این چالش و راهکارهای بهینه گزینی و تعدیل آن پرداخته شده است.

1-3- اهداف تحقیق

با توجه به روش شناسی تحقیق، اهداف پژوهش حاضر بدین صورت بیان می­گردد:

-           بررسی پراکندگی مکانی خدمات شهری استهبان بر اساس خواست مردم.

-           شناسایی نیازها و اولویت­ها در زمینه خدمات شهری در شهر استهبان.

1-4- فرضیه­ی تحقیق

بر اساس اهداف تحقیق و با توجه به ادبیات و چارچوب نظری، فرضیه­ی تحقیق بدین صورت مطرح می­گردد:

-           در توزیع خدمات شهری استهبان به خواست مردم توجه نشده است.

1-5- پیشینه تحقیق

با کنکاش در متون و ادبیات موجود ملاحظه گردید تحقیقی با عنوان تحقیق حاضر (تحلیل پراکنش مکانی خدمات شهری بر مبنای خواست مردم) صورت نگرفته است. در ادامه این مبحث به برخی از مهم­ترین مطالعات انجام شده اشاره می­گردد:

- تحقیقات داخلی

فقیهی و همکاران (1385) در پژوهشی تحت عنوان نظام پاسخ­گویی در شهرداری تهران: پژوهشی پیرامون چگونگی ارائه خدمات شهری و رضایت شهروندان به بررسی مسأله پاسخ­گویی شهرداری تهران به ارباب رجوع و شهروندان پرداختند. نتایج پژوهش آن­ها نشان داد که مسأله پاسخ­گویی شهرداری تهران به ارباب رجوع، مسأله­ای چالش برانگیز و در خور توجهی است که دارای نارسایی­ها و نقصان­های زیادی است و همچنین این نتایج می­تواند در جهت بهبود و ارتقای وضعیت پاسخ­گویی در شهرداری تهران مورد استفاده قرار گیرد.           

نفیسه مرصوصی (1383) در پایان نامه دکتری خود با عنوان تحلیل فضایی عدالت اجتماعی در شهر تهران (مطالعه موردی: شهرداری تهران) عملکرد شهرداری تهران به عنوان یک نهاد دولتی موثر در مدیریت شهری را از طریق تحلیل همبستگی درآمدها و هزینه­های آن با شاخص­های فقر و توسعه مورد بررسی قرار داد. نتایج تحقیق نشانگر رابطه معنادار بین هزینه­ها و درآمدهای شهرداری با شاخص­های فقر و توسعه است. به طوری که این شاخص­ها گاهی در جهت افزایش و گاهی در جهت کاهش هزینه­ها موثر بوده­اند.

وارثی و همکاران (1387) در پژوهشی با عنوان توزیع تطبیقی خدمات عمومی شهری از منظر عدالت اجتماعی (مطالعه موردی: زاهدان) به بررسی وضعیت جمعیت در مناطق شهری زاهدان و چگونگی تناسب آن با خدمات شهری پرداختند. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که توزیع خدمات عمومی شهر زاهدان نامتعادل است و تنها با ارائه­ ساز و کار توزیع خدمات برابر و متناسب با نیازهای جمعیتی می­توان به تعادل در سطح شهر زاهدان رسید.

 

 

 

 

 

- تحقیقات خارجی

اُه[1] در سال 2007 در مقاله­ای تحت عنوان ارزیابی توزیع فضایی پارک­های شهری با استفاده از GIS به توزیع فضایی پارک­های شهری در سئول پرداخته و نهایتاً به این نتیجه رسیده که پارک­های شهری در سئول متناسب با میزان جمعیت، تراکم، توسعه و کاربری اراضی توزیع نشده­اند.   

لانگ فرد[2] در سال 2008 در پژوهشی تحت عنوان توزیع جمعیت شهری و مدل­های تخمین دسترسی به خدمات به بررسی تأثیر مدل­های توزیع جمعیت بر روی قابلیت دسترسی مکانی بر پایه­ی GIS پرداخته است و کاربردهای مدل­های مختلف اندازه گیری میزان دسترسی به خدمات عمومی را نشان می­دهد.

استوور[3] در سال 2009 در مقاله­ای تحت عنوان خدمات محیط شهری و دولت در اوگاندا به بحث و بررسی در زمینه گزینه­های آینده برای مدیران اوگاندا برای فراهم کردن موثرتر و پایدارتر خدمات محیط شهری می­پردازد.

1-6- روش تحقیق

روش تحقیق حاضر توصیفی- تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه­ای - اسنادی، ابزار پرسشنامه، مصاحبه و مراجعه به سازمان­های مربوطه است. با توجه به روش­های موجود گرد­آوری اطلاعات، در تحقیق حاضر از روش­های زیر جهت جمع آوری اطلاعات استفاده گردیده است که عبارتند از:

در روش مستقیم جهت اطلاع از توزیع خدمات شهری بر مبنای خواست مردم و نظرات و پیشنهادات آنان پرسشنامه­ای تنظیم گردیده است.

در روش دوم یعنی روش­های غیر مستقیم، با توجه به چارچوب نظری تحقیق از این روش استفاده گردیده است. یعنی با مراجعه به کتابخانه­ها و سازمان‌ها، ادارات و مطالعه اسناد و مدارک موجود در رابطه با برنامه­ریزی شهری و خدمات شهری اطلاعاتی جمع­آوری شده است. در زیر مراحل انجام تحقیق به وضوح شرح داده شده است:

مرحله اول: مروری بر منابع، تحقیقات و پژوهش‌های صورت گرفته در ارتباط با موضوع مورد پژوهش.

مرحله دوم: مشخص کردن محلات مورد مطالعه بر روی نقشه برای ارزیابی خواست ساکنین محله­های شهری در زمینه خدمات شهری.

مرحله سوم:

الف) تبیین خواست مردم در زمینه خدمات شهری که برای گرد­آوری اطلاعات در این زمینه نیاز به طراحی پرسشنامه بوده که این مهم صورت پذیرفته و برای ارزیابی متناسب بودن خدمات شهری با خواست مردم، شش محله از پانزده محله شهر استهبان (از هر منطقه شهر استهبان، دو محله) انتخاب گردید. محلات مورد نظر به صورت نمونه­گیری خوشه­ای – مکانی و بر اساس شرایط اجتماعی و اقتصادی محله­ها و طرح تفصیلی شهر استهبان، از هر منطقه، یک محله ثروتمند و یک محله فقیر نشین انتخاب گردید و با استفاده از فرمول عمومی کوکران حجم نمونه عدد 300 به دست آمد و تعداد 300 پرسشنامه در بین ساکنین محلات مورد نظر توزیع شد.

مرحله چهارم: تجزیه و تحلیل: برای تجزیه و تحلیل داده­های پرسشنامه از نرم افزار SPSS استفاده گردید.

مرحله پنجم: نتیجه­گیری، پیشنهادات و راهکارها

 

1-7- معرفی متغیرها و شاخص­های پژوهش

 

شکل 1- مدل تحلیلی متغییرهای پژوهش


1-8- محدوده پژوهش

شهر استهبان[4] در قسمت مرکزی شهرستان استهبان بر روی دشتی بلند به ارتفاع 1767 متر از سطوح دریا قرار گرفته است (شکل 2). موقعیت جغرافیائی این شهر در 54 درجه و 4 دقیقه طول شرق نصف النهار گرینویچ و 29 درجه و 12 دقیقه عرض شمالی واقع گردیده است. این شهر در دره باریکی به عرض 2 تا 4 کیلو­متر و طول حدود 5 کیلومتر (از کشتارگاه در جاده شیراز تا دانشگاه آزاد در جاده نی­ریز) قرار دارد که از شمال به کوه (برهانین) و از جنوب به کوه (داردان) محدود می­گردد (مهندسین مشاور طرح و تدوین، 1376: 25).

 

 

شکل 2- موقعیتشهر استهبان در استان و کشور(منبع: نگارندگان، 1389)

 

 

جامعه آماری تحقیق حاضر شامل شش محله از پانزده محله­ی شهر استهبان است. از هر منطقه شهر، دو محله بر اساس وضعیت اجتماعی و اقتصادی (سطح سواد، شغل، میزان درآمد) ساکنان محله­های مورد مطالعه در طرح تفصیلی شهر استهبان انتخاب گردید.

محله­های مورد مطالعه در این پژوهش عبارتند از: محله اهر، نقش فانی (در منطقه یک)، محله مصلی، خلوت (در منطقه دو) و محله­های جوی قلعه و وکیل آباد در منطقه سه شهری. شکل (3) موقعیت مناطق و محله­های مورد مطالعه را نشان می­دهد.

 

 

شکل 3- موقعیت مناطق و محله­های مورد مطالعه (منبع: نگارندگان،1389)

 


2- مفاهیم، دیدگاه­ها و مبانی نظری

2-1- تعاریف و مفاهیم

2-1-1- پراکنش مکانی[5]

برخی از جغرافیدانان، جغرافیا را علم پراکندگی می­دانند. هم اکنون مفهوم پراکندگی، مترادف با پراکندگی مکانی- فضایی به کار گرفته می­شود. پراکندگی مکانی- فضایی پدیده­ها، مجموعه­ای از واقعیت­های عینی است. هر یک از پدیده­های (طبیعی و انسانی) دارای محل استقرار مشخص است. علل پیدایش، سیر تکوینی– الگویابی، کیفیت پخش و در نهایت میزان تأثیر گذاری این پدیده­های طبیعی و انسانی در شیوه زندگی مردم، به مفهوم پراکندگی اعتبار علمی شایسته­ای می­بخشد (شکوئی، 1374: 7).  

2-1-2- خدمات شهری[6]

خدمات شهری عبارت از فعالیت­های غیر عمرانی است که مستقیماً توسط شهرداری به منظور ایجاد مطلوبیت در کالبد شهر و رفاه حال شهروندان انجام می­شود (مهندسین مشاور آرمان شهر، 1379: 17).

2-2- دیدگاه­ها و مبانی نظری

- دیدگاه مشارکت

مشارکت در فرهنگ­های لغت عمدتاً به معنای شرکت کردن با یکدیگر در انجام کاری و شریک شدن در منافع کار آورده شده است. مشارکت در فرهنگ معین به معنی شریک و سهیم شدن و شرکت کردن آمده است و واژه­هایی همچون تعاون، خودیاری، همکاری، همیاری نیز از مفاهیم مترداف با آن ذکر شده است.

برنامه­ریزی سنتی با هدف تخصیص زمین برای احداث سکونتگاه­ها، فعالیت­ها و معابر شهری پس از جنگ جهانی دوم شکل گرفت. این امر از طریق منطقه­بندی کاربری زمین با تصویب و اجرای ضوابط و مقررات خاص تحقق یافت. در این شیوه، اهداف، اولویت­ها، استانداردها و کاربری­های مربوط به طر‌ها، بدون مشورت با گروه­های مختلف اجتماعی تعیین شد. به این معنا که برای مردم برنامه­ریزی می­شد (به جای مردم) (مهندسین مشاور شارمند، 1377: 23). با گذشت زمان و بروز مشکلات فراوان در طرح­های توسعه، در دهه شصت و هفتاد میلادی، برنامه­ریزی مشارکتی به دلیل مداخله مستقیم مردم در فرایند تصمیم­گیری­ها در مرکز تحولات دنیا قرار گرفت. این نظریه حاصل کشمکش­های فراوان بین نظریه­های کلاسیک مانند: برنامه­ریزی فیزیکی، برنامه­ریزی عقلایی و برنامه­ریزی سیستمی بود (218 1983:. (Klosterman,.

این نظریه­ها توانایی حل مشکلات جامعه شهری را از طریق تهیه، اجرا و ارزیابی طرح­ها، در عمل از دست دادند. در عین حال مردم خواستار پارادیم جدیدی بودند که مردمی بودن، مشارکت، انعطاف پذیری، پاسخ­گو بودن و کار­ساز بودن را در روند تهیه طرح­ها اساس کار خود قرار دهد. در این راستا برنامه­ریزی مشارکتی شکل گرفت (148 :Healy, 1992). جنبش مشارکت عمومی در دهه هفتاد و هشتاد، عموماً در تکاپوی دریافت خواست و اراده مردم هدایت شد. در این زمان مهم­ترین تکنیک، شناخت خواسته­های مردم به وسیله برنامه­ریزان بود (بییر و هیگینز، 1381: 249). از دیدگاه برنامه­ریزی رئالیستی، مناسب­تر آن است که برنامه­ریزی مشارکتی، در سطح واحد همسایگی انجام شود (مزینی، 1378: 17). بهره گیری از مردم در هر جامعه­ای هر چند که آن جامعه بی­نظم باشد، راه مشارکت مردم جهت تفویض ایده­ها به برنامه­ریزان را از طریق کمیته­های مشورتی، اظهارات شفاهی و کارگاه­های آموزشی امکان پذیر می­کند (ترنر، 1376: 92). به عبارت دیگر با مشارکت فعالانه و داوطلبانه مردم، فرایند تدوین سیاست­ها، اهداف و طرح­های موثر در محیط زندگی به طور مستقیم شکل می­گیرد (wihick, 1999: 85).

اهداف مشارکت مردمی

 به طور کلی، دو دیدگاه عمده درباره اهداف کلی مشارکت مردمی وجود دارد: دیدگاه اول بر پذیرش عقاید و نظرات مردم در تدوین و اجرای برنامه تأکید می­نماید و دیدگاه دوم بیشتر از نظرات مدیران اجرایی و اداری حمایت می­کند. در دیدگاه اول برای مردم نقش تعیین کننده­ای در تبیین سیاست­ها، طرح­ها و تصمیمات قائل شده است تا ارائه خدمات به مردم پیشرفت پیدا کند. لیکن در دیدگاه دوم مردم به عنوان ابزاری جهت دست­یابی دولت به اهداف طرح­های توسعه­ای خود تلقی می­گردند.

هدف اصلی مشارکت مردمی در واقع نیرومندسازی یا توانمندسازی اقشار مردم به ویژه رده­های زیرین جامعه است، به طوری که فرهنگ سکوت در هم می­شکند، حاشیه نشینی از بین می­رود.

مشارکت از نظر چگونگی دخالت مردم: از جنبه تأثیر گذاری و دخالت در امور محوله به آنان به دو دسته تقسیم می­شوند:

- مشارکت مستقیم: در این نوع مشارکت مردم مستقیماً و بدون واسطه در تصمیم­گیری برنامه­ها و فعالیت­های پروژه دخالت دارند. به طوری که تأثیرات آن به طور مستقیم مشهود است.

-مشارکت غیر مستقیم: مشارکت مردم در امور و برنامه­ها و فعالیت­های محلی به صورت غیر مستقیم صورت می­گیرد. یک شکل از این نوع مشارکت اغلب از طریق نمایندگان مردم در اتحادیه­های صنفی، تشکل­های مردمی، تعاونی­ها و غیره صورت می­گیرد؛

- دیدگاه نظریه نوگرا پیرامون استقرار کاربری­های خدماتی؛

برخی از مشخصه­های اصلی تفکر نوگرا تأکید بر تأمین نیازهای بیولوژیک انسان، تأمین بهداشت، اهمیت عنصر مسکن و طبقه­بندی شهر بر حسب عملکرد است. نوگرایان مفهومی را به عنوان ضمایم مسکن معرفی کردند که به مفهوم کاربری­های غیر مسکونی است که باید در مناطق مسکونی مکان­یابی شوند. رفتار مدنی و روابط اجتماعی انسان احتیاج به تعدادی سرویس­های مکمل دارد که به وسیله موسسات خارج از خانه تأمین می­شوند که می­توان به آن­ها عناصر تبعی مسکن اطلاق نمود. این اطلاق از این رو است که سرویس­های خدمات یاد شده جزئی از زندگی روزمره هستند که باید در دسترس همگان باشند.  بنابراین، اگر فاصله آن­ها بیش از حد معینی باشد، به علت تداوم نیاز، موجب زحمت و فرسایش جسم و روح می­شوند. این سرویس­ها عبارتند از: مراکز توزیع کالا و خدمات مورد نیاز روزمره، مرکز خدمات درمانی (رضویان، 1381: 36).

3-یافته­های پژوهش

3-1- خصوصیات جامعه آماری

کل جامعه آماری این تحقیق6 محله بوده است که با 300 نفر از آن­ها به صورت نمونه در قالب پرسشنامه مصاحبه شده است. 4/51 درصد از افراد پاسخگو مرد و 6/48 درصد دیگر زن بوده­اند. 9/20 درصد این افراد شغل آزاد، 38 درصد دولتی، 3/35 درصد محصل و بقیه (8/5 درصد) بیکار بوده­اند.

تحصیلات این افراد، 9/27 درصد زیر دیپلم، 50 درصد دیپلم و فوق دیپلم، 3/19درصد لیسانس و 8/2 درصد نیز فوق لیسانس و بالاتر بوده­اند. 3/39 درصد این افراد زیر 25 ساله، 7/35 درصد 25 تا 35 ساله، 15 درصد 35 تا 45 ساله و 9/7 درصد دیگر 45 تا 55 ساله و بقیه (1/2درصد) بالای 65 ساله بوده­اند.

در ادامه به تجزیه و تحلیل داده­های پرسشنامه در زمینه تحلیل پراکنش مکانی خدمات شهری بر مبنای خواست مردم می­پردازیم. پرسشنامه­ طرح شده در قالب طیف لیکرت است. این طیف از پنج قسمت مساوی تشکیل شده است و محقق متناسب با موضوع تحقیق تعدادی گویه در اختیار پاسخگو قرار می­دهد تا گرایش خود را درباره­ی آن مشخص نماید. محقق می­تواند به هر یک از قسمت­های طیف شماره­هایی از 1 تا 5 اختصاص دهد (حافظ نیا، 1381: 84). در پژوهش حاضر، بر اساس طیف لیکرت، برای گزینه­ی خیلی کم (عدد 1)، کم (عدد 2)، متوسط (عدد 3)، زیاد (عدد 4) و خیلی زیاد (عدد 5) در نظر گرفته شده است.

 

خیلی زیاد         زیاد           متوسط          کم        خیلی کم

 


5             4            3           2          1

 


3-2- نیازسنجی در زمینه خدمات شهری

نیازسنجی به عنوان یکی از زیر مجموعه­های مشارکت، نقش مهمی در تأمین عدالت اجتماعی و رفاه شهروندان و حل مشکلات مرتبط با خدمات شهری دارد. بر اساس تحلیل نتایج پرسشنامه تاکنون هیچ گونه نیاز سنجی در زمینه خدمات شهری (نظرسنجی در زمینه کمبودها) توسط شهرداری و سایر سازمان­های مرتبط با خدمات شهری در شهر استهبان صورت نگرفته است. با توجه به جدول (1) میانگین نیازسنجی در زمینه خدمات شهری در شهر استهبان برابر با عدد 1 است که نشان­ دهنده نیازسنجی بسیار کم است.


جدول 1- نیازسنجی در زمینه خدمات شهری در محله­های مورد مطالعه

 

اهر

نقش فانی

خلوت

مصلی

وکیل آباد

جوی قلعه

میانگین محلات

پارک

1

1

1.1

1

1

1

1

کتابخانه

1

1

1.2

1

1

1

1

سینما

1

1

1

1

1

1

1

بیمارستان

1

1

1

1

1

1

1

پست

1

1

1

1

1

1

1

آتش نشانی

1

1

1

1

1

1

1

(منبع: یافته­های پژوهش)

 


3-3- تمایل شهروندان به همکاری با شهرداری و سایر سازمان­های مرتبط با خدمات شهری

بر اساس نتایج حاصل از پرسشنامه، پاسخ­گویان در شش محله­ی مورد مطالعه در حد زیادی حاضر به همکاری با شهرداری و سایر سازمان­های مرتبط با خدمات شهری هستند. همان طور که در شکل (4) قابل مشاهده است، میانگین آمادگی برای مشارکت با شهرداری و سایر سازمان­های خدمات شهری عدد 2/4 است. بنابراین، می­توان از نظرات مردم شهر استهبان در جهت رفع مشکلات مرتبط با خدمات شهری بهره برد.

 

 

شکل 4- تمایل شهروندان به همکاری با شهرداری و سایر سازمان­های مرتبط با خدمات شهری

 در محله­های مورد مطالعه (منبع: یافته­های پژوهش)

 


3-4- میزان مشارکت شهروندان در ایجاد و توسعه خدمات شهری

مشارکت مستقیم شهروندان و اثرات آن با توسعه جامعه در ارتباط است. بهره­گیری از مشارکت مردمی در اداره­ی شهرها یکی از مهم­ترین ابزارها برای مدیریت بهینه است (هاشمی، 1371: 84). بر اساس داده­های پرسشنامه و جدول (2) میانگین مشارکت مردم در شش محله­ی مورد مطالعه در ایجاد پارک و سینما 2/2 و در حد کم، هم­چنین میزان مشارکت در ایجاد و توسعه کتابخانه 4/2 و در حد کم است. در زمینه پست، بیمارستان و آتش نشانی نیز میانگین مشارکت برابر با عدد 2 است و مشارکت در ایجاد و توسعه این خدمات نیز در حد کم است. بنابر این مردم شهر استهبان در حد کم در ایجاد و توسعه­ی خدمات شهری مشارکت داشته­اند.


 

 

جدول 2- میزان مشارکت شهروندان در ایجاد و توسعه­ی خدمات شهری در محله­های مورد مطالعه

 

اهر

نقش فانی

خلوت

مصلی

وکیل آباد

جوی قلعه

میانگین محلات

پارک

1.4

2.4

2.3

2

3.4

2.1

2.2

کتابخانه

2.4

2.1

3.3

3.7

1.3

2.1

2.4

سینما

1.3

2.3

2.2

4

1.4

2.1

2.2

بیمارستان

2.3

1.9

2.1

3.2

1.2

1.9

2.1

پست

2.3

2.3

2.1

3.7

1

1

2

آتش نشانی

2.1

2.3

2.1

1

2.2

1.9

1.9

(منبع: یافته­های پژوهش).

 


3-5- عدالت در توزیع خدمات شهری از دیدگاه پاسخ­گویان در محله­های مورد مطالعه

 بر اساس جدول (3) پاسخ­گویان اعلام کرده­اند که توزیع پارک در شهر استهبان با میانگین 2/2 در حد کمی عادلانه است. در رابطه با توزیع کتابخانه میانگین آن عدد 2/3 است و توزیع آن در حد متوسط عادلانه است. سینما نیز در حد کمی عادلانه بوده و توزیع پست و آتش نشانی با میانگین 5/3 و 2/3 در شهر استهبان در حد متوسط عادلانه است.

 

 

جدول 3- عدالت در توزیع خدمات شهری از دیدگاه پاسخ­گویان در محله­های مورد مطالعه

 

اهر

نقش فانی

خلوت

مصلی

وکیل آباد

جوی قلعه

میانگین محلات

پارک

2.8

2

2.4

2

2

2.1

2.2

کتابخانه

3.4

3.1

3.3

3.4

3.1

3.2

3.2

سینما

1.8

3.2

2.1

3.5

2.3

2.5

2.5

بیمارستان

2.6

2.1

1.3

3.1

1.9

2

2.1

پست

3.3

3.2

3.5

3.2

3.2

4.9

3.55

آتش نشانی

3.3

3.4

3.4

3.5

3.3

3.3

3.3

(منبع: یافته­های پژوهش)

 


3-6- برآورده شدن نیاز پاسخ­گویان به خدمات شهری در محله­های مورد مطالعه

 بر اساس نتایج حاصل از پرسشنامه و جدول (4) پارک­های موجود در شهر استهبان نیاز ساکنین محلات نقش فانی و وکیل آباد را با میانگین 1/4 در حد زیادی تأمین می­کند اما نیاز به پارک سایر محلات را در حد کم و خیلی کم (با میانگین 3/2 و 2/1) تأمین می­کند. کتابخانه عمومی نیاز محلات مصلی و خلوت را در حد زیاد ولی نیاز بقیه محلات را در حد کم و متوسط تأمین کرده، سینما و بیمارستان نیاز مردم شهر را در حد کمی تأمین نموده و پست نیز نیاز مردم شهر استهبان را در حد متوسط بر طرف می­کند.

 

 

 

جدول 4- برآورده شدن نیاز شهروندان به خدمات شهری در محله­های مورد مطالعه

 

اهر

نقش فانی

خلوت

مصلی

وکیل آباد

جوی قلعه

میانگین محلات

پارک

1.2

4.1

2.3

3.1

4.2

3.1

3

کتابخانه

3

3.2

4.9

4.2

2.1

2.4

3.3

سینما

2.1

4.2

3.1

4.4

1.5

2.1

2.9

بیمارستان

1.9

3.4

1.4

3.1

2.6

3

2.5

پست

3.1

4.7

3.3

4.1

2.1

3.8

3.5

(منبع: یافته­های پژوهش)

 


4- نتیجه‌گیری

بر اساس نتایج حاصل از پرسشنامه اکثر مردم شهر استهبان در ایجاد و توسعه خدمات شهری مشارکت نداشته­اند (جدول 2) و شهرداری و سازمان­های مرتبط با خدمات شهری نیز از مردم در زمینه کمبودهای خدمات شهری هیچ گونه نظر خواهی انجام نداده­اند (جدول 1) و در اکثر خدمات شهری مورد مطالعه این خدمات، نیاز مردم را برآورده نساخته است (جدول 4). جدول (5) همبستگی بین متغیرهای پژوهش را نشان می­دهد.

 

 

جدول 5- رابطه بین متغیرهای پژوهش

ردیف

متغیر وابسته

متغیر مستقل

ضریب* همبستگی

سطح**

معناداری

نوع آزمون

1

عادلانه بودن توزیع بیمارستان

برآورده شدن نیاز به بیمارستان

778/0

01/0

پیرسون

2

برآورده شدن نیاز به کتابخانه عمومی

میزان تحصیلات

629/

01/0

پیرسون

3

عادلانه بودن توزیع سینما

نیازسنجی توسط شهرداری و سایر سازمان­های مرتبط در مورد سینما

654/0

01/0

پیرسون

4

برآورده شدن نیاز به سینما

شغل

581/0

05/0

پیرسون

5

تمایل به همکاری با شهرداری و سایر سازمان­های مرتبط با خدمات شهری

میزان تحصیلات

808/0

01/0

پیرسون

6

برآورده شدن نیاز به پارک

میزان مشارکت در توسعه و ایجاد پارک

791/0

01/0

پیرسون

منبع: یافته­های پژوهش

* همبستگی خیلی ضعیف (100/0 -0)، ضعیف (350/0-100/0)، متوسط (650/0-350/0)، نسبتاً قوی (850/0-650/0) و قوی (1-850/0).

** وجود همبستگی بین متغیرها در سطح 05/0 نشان دهنده رابطه معنادار بین متغیرها در سطح 95 درصد و همبستگی در سطح معناداری 01/0 نشان دهنده رابطه معنادار بین متغیرها در سطح 99 درصد است.

 

 

همان طور که در جدول مذکور ملاحظه می­نماییم، بین برآورده شدن نیاز به بیمارستان و میزان عادلانه توزیع شدن آن از نظر شهروندان در شهر استهبان رابطه معناداری وجود دارد. این رابطه در ضریب همبستگی 778/0 و در سطح معناداری 01/0 است. این رابطه نشان دهنده این مهم است که چون بیمارستان موجود نیاز مردم را برآورده نمی­سازد، مردم نیز توزیع آن را در شهر استهبان ناعادلانه می­دانند. بنابر این رابطه مستقیمی بین این دو متغیر وجود دارد.

بین برآورده شدن نیاز به کتابخانه عمومی و تحصیلات رابطه معناداری با ضریب پیرسون 629/0 و در سطح 01/0 برقرار است. بدین معنی که با افزایش تحصیلات پاسخ­گویان، میزان برآورده شدن نیاز به کتابخانه عمومی کاهش می‌یابد و پاسخ­گویانی که تحصیلات بالاتری دارند، کتابخانه­های عمومی موجود نیاز آن­ها را کم­تر برآورده می­سازد.

سطح همبستگی (ضریب پیرسون) به دست آمده بین دو متغیر نیازسنجی در زمینه سینما توسط شهرداری و سایر سازمان­های مرتبط با خدمات شهری و میزان عادلانه دانستن توزیع آن توسط پاسخ­گویان رابطه معنادار قوی در سطح 01/0 و با ضریب 654/0 را نشان می­دهد و گویای این مطلب است که با عدم نیازسنجی توسط سازمان­های مربوطه خدمات شهری (سینما) نیز مطابق با نیاز شهروندان نبوده و توزیع آن از دیدگاه شهروندان ناعادلانه است.

سطح همبستگی (ضریب پیرسون) به دست آمده بین میزان تحصیلات و تمایل به همکاری با شهرداری و سایر سازمان­های مرتبط با خدمات شهری رابطه معناداری قوی در سطح 01/0 و با ضریب 808/0 را نشان می­دهد و گویای این مطلب است که هرچه میزان تحصیلات افراد بالاتر باشد، میزان تمایل آن­ها به همکاری با شهرداری و سایر سازمان­های مرتبط با خدمات شهری بیشتر است.

بین دو متغیر مشارکت در ایجاد و توسعه پارک و برآورده شدن نیاز به آن رابطه معناداری در سطح 01/0 درصد و با ضریب همبستگی 791/0 وجود دارد که این امر بیانگر این مطلب است که هر چه مردم در ساخت و ایجاد خدمات شهری مشارکت بیشتری داشته باشند، این خدمات متناسب با خواست و نیاز آن­ها بوده و نیاز آن­را بیشتر تأمین می­کند.

بر اساس داده­های حاصل از پرسشنامه و همبستگی موجود بین آن­ها در توزیع خدمات شهری به خواست مردم توجه نشده است که این امر سبب مشکلات و مسایل زیادی در ارائه خدمات شهری به شهروندان شده است که این مسائل در ابعاد مختلفی همچون کمبود پارک محله­ای و فضای سبز عمومی در شهر، کمبود کتابخانه عمومی، سینما، بیمارستان و غیره خود نمایی می­کند و این امر کیفیت ارائه خدمات شهری به شهروندان را در حد زیادی پایین آورده و مانع از تحقق عدالت اجتماعی در توزیع خدمات شهری در استهبان شده است. بنابر این فرضیه پژوهش بر اساس نتایج و داده­های حاصله از پرسشنامه اثبات می­شود.

بنابراین خدمات شهری به عنوان ابزار مدیریت توسعه شهری، نیاز شهروندان و عامل اصلی تداوم حیات شهری است که بدون آن زندگی شهروندان از فعالیت باز می­ماند. توزیع (پراکنش) بهینه و اصولی آن منطبق با خواست مردم در فرآیند برنامه­ریزی شهری از اهمیت زیادی برخوردار است. نتایج پژوهش نشان می­دهد که تمرکز خدمات شهری در مرکز شهر و برخی مناطق شهر استهبان، موجب توزیع نامناسب خدمات شهری در سطح شهر شده است. این امر مشکلاتی را از نظر استفاده از خدمات برای شهروندان به وجود آورده است. هم­چنین توزیع و پراکنش خدمات شهری در شهر استهبان به صورت ناعادلانه، نامنظم و بدون برنامه بوده است و از نظرات مشارکتی و مشورتی مردم در ایجاد و توسعه خدمات و کمبودهای موجود در زمینه خدمات شهری (نیازسنجی) بهره گرفته نشده است. بنابر این توزیع خدمات شهری در شهر استهبان، بیشتر تحت تأثیر عوامل بورس بازی و قیمت زمین، وجود فضای خالی در سطح شهر و سلیقه مدیران بوده و بر اساس نیاز مردم توزیع نشده است. با توجه به نتایج حاصله از پرسشنامه، مردم شهر استهبان در حد زیادی حاضر به همکاری با شهرداری و سایر سازمان­های مرتبط با خدمات شهری هستند و می‌توان از مردم در تعیین اولویت­ها و نیازها در زمینه خدمات شهری و هم­چنین رفع آن­ها بهره گرفت.  

5- پیشنهادها

با توجه به یافته­های پژوهش و به منظور توزیع عادلانه­ی خدمات شهری جهت استفاده­ی مطلوب­تر شهروندان از این خدمات پیشنهاداتی به شرح ذیل ارایه می­گردد.

-               با توجه به موفقیت روش مشارکتی در برنامه­ریزی­ها پیشنهاد می­شود در تمامی زمینه­ها و مراحل انجام پروژه­های خدمات شهری از مردم شهر نظرسنجی شود.

-               تشویق مردم به سرمایه­گذاری در شهر و ایجاد خدمات شهری توسط بخش خصوصی و NGO‌ها.

-               فراهم کردن تمهیدات لازم توسط شهرداری و سازمان­های مرتبط با خدمات شهری جهت مشارکت مردم در قبل، حین و بعد از اجرای طرح­های خدمات شهری و هم­چنین طرح­های شهری.

-           تدوین معیارهای استاندارد خدمات شهری متناسب با شهر استهبان توسط شهرداری و سایر سازمان­های مرتبط با خدمات شهری و لزوم به کارگیری آن در زمان اجرای طرح­های مراکز خدمات شهری.

-           تحقیق و بررسی نیازمندی­های خدمات شهری و رفع آن­ها بر حسب اولویت توسط شهرداری و سایر سازمان­های مرتبط با خدمات شهری.

-           ارائه طرح و پیشنهاداتی جهت ترغیب بخش خصوصی جهت سرمایه گذاری و همکاری با شهرداری جهت ارائه خدمات شهری.

-           برگزاری کارگاه­های مشارکت در امر توسعه خدمات در سطح شهر.

-           استفاده از مسئولین بومی به دلیل شناخت کامل­تر از محیط و ساختار شهر.

-           ایجاد شورای محله در هر محله جهت مشارکت مردم و رفع نیازمندی­های آن­ها.



[1]. Oh

[2]. Lang ford

[3]. Oosterveer

[4]. Estahban

[5]. Place distribution

[6]. Urban services

بییر، آن. آر و هیگینز، کاترین، (1381)، برنامه­ریزی محیطی برای توسعه زمین، ترجمه سید حسین بحرینی و کیوان کریمی، انتشارات دانشگاه تهران.
رضویان، محمد تقی، (1381)، برنامه­ریزی کاربری اراضی شهری، تهران، انتشارات منشی.
شفیعی، یوسف، (1386)، ساماندهی فضایی- مکانی خدمات بهداشتی و درمانی (بیمارستان) در شهر زنجان با استفاده از GIS، دانشکده جغرافیا و برنامه­ریزی محیطی، گروه جغرافیا، دانشگاه سیستان و بلوچستان.
شکویی، حسین، (1374)، دیدگاه­های نو در جغرافیای شهری، انتشارات سمت.
فقیهی، ابوالحسن و تیمور نژاد، کاوه، (1385)، نظام پاسخ­گویی در شهرداری تهران: پژوهشی پیرامون چگونگی ارائه خدمات شهری و رضایت شهروندان، فصلنامه مطالعات مدیریت، شماره 50.
مرصوصی، نفیسه، (1383)، تحلیل فضایی عدالت اجتماعی در شهر تهران (مطالعه موردی: شهرداری تهران)، پایان نامه دکتری، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، گروه جغرافیا، دانشگاه تربیت مدرس.
مزینی، منوچهر، (1378)، برنامه­ریزی تکثرگرا. برنامه­ریزی وکالتی، شهرداری­ها، مجله شهرداری­ها، شماره 1 و 2.
مهندسین مشاور آرمان شهر، (1379)، تدوین شیوه­های ارتقاء بهره­وری خدمات شهری، جلد اول.
مهندسین مشاور شارمند، (1377)، شیوه­های تحقق طرح­های توسعه شهری، بررسی تجارب و اجرای طرح­های توسعه شهری در جهان، جلد 1، مرکز مطالعات برنامه­ریزی شهری.
مهندسین مشاور طرح و تدوین، (1376)، طرح تفصیلی شهر استهبان، وزارت مسکن و شهرسازی.
نسترن، مهین، (1380)، تحلیل و سنجش درجه­ی تمرکز و پراکنش شاخص­های بهداشتی – درمانی شهر اصفهان، مجله­ی مطالعات و پژوهش­های دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، شماره 26 و 145.
وارثی، حمیدرضا، زنگی آبادی، علی و یغفوری، حسین، (1387)، بررسی تطبیقی توزیع خدمات عمومی شهری از منظر عدالت اجتماعی، فصلنامه جغرافیا و توسعه، شماره 11.
وزارت کشور، (1380)، روش­های ارتقای بهره­وری خدمات شهری، فصلنامه مدیریت شهری، شماره 7.
هاشمی، فضل اله، (1371)، حقوق و قوانین شهرسازی، چاپ سوم، انتشارات مرکز مطالعات شهرسازی و معماری ایران.
Healy, patsy. (1992). Planning Debate: The Communicative Turn in Planning Theory. Town Planning Review. Vol 63. No 2. pages 143-162.
Klosterman., R. E. (1983). Fact and Value in Planning. Journal of American Planning Association. Vol 49. pages 218.
Langford, M. , Higgs, G., Radcliffe, J., and While, S. (2008). Urban Population Distribution Models and Service Accessibility Estimation. Compuers, Environment and Urban System. Vol 32. Pages 66-80.
Oh, K., and Jeong, S. (2007). Assessing the Spatial Distribution of Urban Parks Using GIS. Landscape and Urban planning. Vol 82: Pages 25-32.
Oosterveer, peter. (2009). Urban Environmental Services and the State in State Africa. Geoforum. Vol 40. Pages 1061-1068.
Wihick, Arnold. (1999). Encyclopedia of Urban Planning. New York: Krieger Publication Company. Page 85.