تحلیل ساختار امواج گرمایی در غرب و جنوب غرب ایران

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار آب و هواشناسی، دانشکده علوم جغرافیایی و برنامه‌ریزی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

2 دانشجوی کارشناسی ارشد آب و هواشناسی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

چکیده

امواج گرمایی یکی از پیامدهای روند افزایش دما در دستگاه اقلیم است. غرب و جنوب غرب ایران از جمله مناطقی هستند که در‌ سال‌های اخیر با موج گرمایی در فصل تابستان روبه‌رو بوده‌اند. امواج گرمایی منطقه با‌ استفاده از شاخص بالدی و اعمال آن بر روی داده‌های حداکثر دمای روزانۀ 36 ایستگاه هواشناسی شناسایی شد. همچنین شرایط همدید موج‌های گرمایی با استفاده از داده‌های ارتفاع ژئوپتانسیل، فشار تراز دریا، تاوایی قائم، باد‌مداری و نصف‌النهاری در تراز‌های 1000 تا 250 هکتو‌پاسکال در بازۀ زمانی 6 ساعته از سری داده‌های NCEP/NCAR تحلیل شد. بر اساس شاخص بالدی موج گرمایی بلند‌مدت از تاریخ 12/4/1389 تا 23/4/1389، ایستگاه‌های غرب کشور را در بر گرفته است. تحلیل نقشه‌های همدید نشان داد‌ امواج گرمایی با استقرار سامانه‌های کم‌فشار حرارتی خلیج‌فارس و گنگ (موسومی‌ها) همراه با رطوبت، استقرار سیستم مانع در تراز 500 هکتوپاسکالی و گسترش پرفشار پویشی‌ آزور، تاوایی منفی و رودباد جنب حاره‌ای بر روی منطقه شکل می‌گیرند. افزایش تبخیر و تعرق‌، ایجاد تنش‌های آبی در گیاهان به‌ویژه در دورۀ خشکسالی، افزایش مصرف و استهلاک شبکۀ انتقال برق و افت تولید برق آبی و کاهش شرایط آسایش اقلیمی از نتایج استقرار شرایط همدید ادغام کم‌فشار حرارتی خلیج‌ فارس و موسمی‌های شبه‌قاره، استقرار پرفشار دینامیکی آزور و ایجاد سیستم مانع بر روی منطقه به‌مدت بیش از 5 روز موجد امواج گرمایی متداوم بر روی منطقه است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Mechanism Analysis of Thermal Waves in the West and Southwest of Iran

نویسندگان [English]

  • Dariush Rahimi 1
  • hamid Mirhashemi 2
  • Timur Alizadeh 2
1 Associate Professor of Climatology, University of Isfahan, Isfahan, Iran
2 M A Student, University of Isfahan, Iran.
چکیده [English]

Thermal waves are one of the consequences of increasing the temperature in the climatic system. The west and southwest of Iran are among the areas that have been exposed to thermal waves in the summer in recent years. Thermal waves of the area were identified using Baldi Index of daily maximum temperature data from 36 meteorological stations. Also, the coherent conditions of thermal waves were analyzed using geo-potential height, sea level pressure, vertical vortices, U wind and V wind at 1000 to 250 hp in a 6-hour interval from the NCEP / NCAR data series. According to Baldi index, the long-term thermal wave covers the western stations of the country from 2/07/2010 to 13/07/2010. The analysis of synoptic maps showed that thermal waves were formed with the establishment of Persian Gulf and Gang low pressure thermal systems with humidity, the establishment of blocking systems at 500HPS level by expanding the Azor dynamic high pressure, negative deflections, and STHP up to the Caspian Sea shores. Increasing evapotranspiration, water need, electricity consumption and the power transfer network deterioration, and reducing climatic welfare are the consequences of the establishment of synoptic conditions. Also, the integration of low-pressure Persian Gulf waves with Monsoon waves of the subcontinent, the establishment of the Azor dynamic high-pressure, and the creation of a blocking system on the area are the consequences of existing thermal waves over the region.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Thermal Waves
  • Baldi Index
  • Barrier System
  • Persian Gulf Low Pressure
  • Gang Low Pressure

مقدمه

مخاطرات اقلیمی از جمله پیامدهای تغییر اقلیم محسوب می‌شوند. امواج گرمایی و تعدد آنها از جمله شواهد تغییرات اقلیمی و مخاطرات مربوط به آن است که بر اثر رخداد عنصر اقلیمی با شدتی فراتر از نوسانات معمول آن پدیده در نظر گرفته می‌شود که شامل مجموع مقدار میانگین و انحراف از معیار باشد. این افزایش یا کاهش شدید در بازه آماری ذکر‌شده پاسخ‌های غیر‌معمولی نسبت به محرک از خود بروز می‌دهد. این ساختار محرک و پاسخ در مجموع اکوسیستم‌های طبیعی منجر به تغییرات می‌شود که اصطلاحاً به آنها نوسان گفته می‌شود. نوسانات افزایشی و کاهشی دما یکی از این ساختار‌‌های نظام‌مند است که با کنش‌های مختلفی در سطح بیوسفر همراه می‌باشد.

افزایش دما یکی از مهمترین شاخص‌های مطرح در مجموعه مباحث نوسانات اقلیمی است. بر اساس مطالعات متعدد صورت‌گرفته، نوسانات دما دارای روند افزایشی پیوسته بوده‌اند. نتایج به‌دست‌آمده از مطالعات پژوهشگران مختلف بیانگر آن است که دما‌ طی سالیان اخیر افزایش یافته است (مسعودیان :1383). تحلیل داده‌های آماری دمایی نیمکره شمالی نشان می‌دهد که روند افزایش دما در قرن بیستم، احتمالاً حداکثر دمایی است که در طی 1000 سال اخیر رخ داده است (کریستین کوپه[1] و همکاران: 2004). از سوی دیگر‌ دما به‌صورت مقطعی با افزایش ناگهانی (موج گرمایی) نیز همراه است.

موج گرمایی‌ به‌طور محلی در اقلیم یک ناحیه نیز رخ می‌دهد. کولاسینو[2] و همکاران (1994) و مارینا بالدی[3] (2004) و بالدی و همکاران (2006)، با تحلیل تراز 850 هکتوپا‌سکال در منطقۀ مدیترانه نقش رودباد اروپا و اتلانتیک‌، اسکاندیناوی را در ایجاد موج‌های گرمایی در منطقۀ مدیترانه‌ بررسی کردند و در رخداد آن مؤثر دانستند. طبق این پژوهش‌ها موج‌های گرمایی مدیترانه بیشتر در ماه‌های ژولای و آگوست اتفاق افتاده است و غالب آنها با سامانه‌های واچرخندی در سطح زمین و هماهنگی با ترازهای میانی همراه بوده‌اند. جولیو دیاز[4] و همکاران (2006) با انجام مطالعه‌ای اثرات موج گرمایی بر زندگی انسان را بررسی کردند و به این نتیجه رسیدند که با استفاده از مطالعات همدید، امواج گرمایی و پیش‌بینی آن امکان‌پذیر است. موج‌های گرمایی به‌دلیل مخاطرات و تهدیداتی که برای سلامت انسان‌ها، تولیدات کشاورزی، افزایش مصرف انرژی، نیاز آبی و تولید برق آبی ایجاد می‌کند، در طی دهۀ اخیر، به‌صورت جدی‌ مطالعه شده است. مطالعات براند مکثول[5] 2007؛ دنیل کوزولووسکی[6] 2007؛ ولبرگمن[7] و همکاران 2007؛ فوجیبی[8] و همکاران 2007؛ لورنت[9] و همکاران 2007؛ تام‌ریزن[10] و همکاران 2008؛ اروپ[11] و همکاران 2009؛ اندرو[12] و همکاران 2009 از این جمله است. علاوه بر آن قوی‌دل (1390) موج ابر گرمایی ایران را‌ بررسی کرد و نتیجه گرفت‌،‌ وجود زبانه‌های کم‌فشار حرارتی از شبه‌جزیره عربستان و استیلای پرفشار‌ جنب حاره‌ای در رخداد این موج گرمایی مؤثر است. یزدان‌پناه و علیزاده (1390)‌ و فریدونی و همکاران (2015) احتمال رخداد امواج گرمایی را با استفاده از مدل مارکف در استان کرمان و نواحی شمالی ایران برآورد کردند.

با توجه به مقطعی و مکانی‌بودن موج گرمایی در این مقاله، دماهای روزانۀ تیرماه 1389 به‌عنوان یک مورد که دارای ویژگی‌هایی همچون فراگیر‌بودن و شدت بالاست، ‌مطالعه شده است. به‌گونه‌ای که این موج گرمایی منجر به این شد‌ که دمای 16 شهر در کشور در این ماه به بالای 50 درجه سانتی‌گراد برسد و‌ بعضی از شهرها و‌ کارخانجات به‌منظور ذخیرۀ برق کافی برای استفادۀ منازل تعطیل شوند. این میزان در بخش‌های کوهستانی کشور مانند شمال غرب و زاگرس مرکزی یک رکورد بوده است و به همین دلیل به‌عنوان پهنۀ مورد مطالعه انتخاب شد. بخش‌های غربی و جنوب غربی از کانون‌های مهم اقتصادی، جمعیتی، انرژی و آبی ایران محسوب می‌شود.

موقعیت منطقۀ مورد مطالعه‌

منطقۀ مورد مطالعه در برگیرندۀ مناطق غربی و جنوب غربی ایران، شامل استان‌های کردستان، کرمانشاه، ایلام، همدان، لرستان، چهارمحال و بختیاری، خوزستان و کهگیلویه و بویراحمد است (نقشۀ‌ 1). این منطقه از نظر هیدرولوژیکی بخشی از حوضه آبریز خلیج فارس و دریای عمان است که سرچشمۀ رودخانه‌های بزرگی مانند کرخه، دز، کارون، مارون و جراحی است. رودخانه‌های ذکر‌شده در برگیرندۀ حدود یک‌سوم آب‌های سطحی کشور هستند که بزرگترین سدهای برق آبی و پروژه‌های صنعتی، کشاورزی و تولید انرژی کشور را در بر می‌گیرند.

 

 

شکل 1. محدودۀ منطقه و موقعیت ایستگاه‌های هواشناسی غرب کشور

 


مواد و روش بررسی‌

مطالعات همدیدی با دو رویکرد عمده، محیطی به گردشی و گردشی به محیطی صورت می‌پذیرند. در روش اول، پژوهشگر ابتدا پدیده‌های سطح زمین را شناسایی‌ و سپس الگو‌های جوی آنها را شناسایی می‌کند و در رویکرد دوم پدیده‌های جوی مستقل از پدیده‌های محیطی شناسایی می‌شوند (مسعودیان 1385). در این روش از رویکرد مطالعاتی اول استفاده شده است. بدین منظور ابتدا واقعۀ رخ‌داده در سطح زمین در ایستگاه‌های هواشناسی ناحیۀ مطالعاتی شناسایی، سپس الگو‌های موجد آن‌ بررسی شد. داده‌های روزانۀ حداکثر دمای 36 ایستگاه هواشناسی، واقع در غرب کشور از سازمان هواشناسی دریافت شد (موقعیت ایستگاه‌ها شکل‌ 1). همچنین، پایگاه داده‌های جو بالا شامل ارتفاع ژئوپتانسیل، فشار تراز دریا، تاوایی قائم، باد‌مداری و باد نصف‌النهاری از سری داده‌های روزانۀ 6‌‌ساعته، واکاوی‌شده NCEP/NCAR ایجاد و به‌کمک داده‌های حداکثر دمای ‌ایستگاه‌های همدید شاخص موج گرمایی محاسبه گردید. ابتدا میانگین و انحراف معیار داده‌ها به‌کمک روابط زیر محاسبه شد:

رابطۀ (1)

 

رابطۀ (2)

𝛔 =

در این رابطه m میانگین داده‌ها، xi دمای حداکثر ایستگاه‌‌ها، n و در رابطۀ (2) σ انحراف معیار دمای حداکثر روزانه ایستگاه‌هاست. برای تعیین آستانۀ روزهای توأم با موج گرمایی از شاخص بالدی (۲۰۰۴) استفاده شد.

رابطۀ (3)

(𝛔HW=(m+1.5

که: HW: موج گرمایی، ‌m: میانگین دمایی بلند‌مدت روزانه و: انحراف از معیار دماهای روزانه‌ برای تعریف موج گرمایی رابطۀ فوق به‌صورت نقطه‌ای برای هر ایستگاه به‌طور جداگانه محاسبه شده و روزهایی که آمار دمای حداکثر آنها از شاخص مورد نظر بیشتر بود، به دو دسته موج گرمایی کوتاه و موج گرمایی بلند تقسیم‌بندی شدند. دستۀ اول امواجی هستند که بین 1 تا 3 روز تداوم داشتند و دستۀ دوم امواجی هستند که 6 روز یا بیشتر تداوم داشتند (همان منبع‌: 2004).

نتایج‌

بررسی و مقایسۀ میانگین بلند‌مدت (از بدو تأسیس تا 25/6/1389)، فصل تابستان دمای حداکثر ایستگاه‌های مطالعاتی با حداکثر دمای روزانۀ تابستان 89 نشان داد که‌ میانگین حداکثر دمای تابستان 89 از میانگین بلند‌مدت حداکثر دمای ایستگاه‌ها در تمام ایستگاه‌ها بیشتر است. این روند در شکل 2 نشان داده شده است.

 

 

شکل 2. مقایسۀ میانگین بلند‌مدت حداکثر دمای تابستانه و حداکثر دمای تابستان 89 ایستگاه‌های مطالعاتی


همچنین مقایسۀ میانگین بلند‌مدت حداکثر دمای ماه‌های تابستان با ماه‌های تابستان 89 نشان‌دهندۀ این امر است که دمای حداکثر ماه‌های سال 89 بیشتر از میانگین بلند‌مدت است. در تیر‌ماه این تفاوت دمایی اختلاف چندانی با هم ندارند، ولی در ماه شهریور تفاوت فاحشی بین سال 89 و میانگین بلند‌مدت وجود دارد. شکل (3-2) به نحو بهتری این اختلافات را نشان داده است. در کل تفاوت‌های بین دمای حداکثر تابستان 89 با میانگین بلند‌مدت فصل تابستان ایستگاه‌ها نشان‌دهندۀ افزایش دمای حدکثر این فصل در سال 89 است.

 

 

شکل 3. مقایسۀ ماهانۀ حداکثر دمای بلند‌مدت تابستانه و حداکثر دمای تابستان 89 ایستگاه‌های مطالعاتی

 

 

بر اساس شاخص بالدی (موج گرمایی) روز‌های همراه با موج گرمایی در این ایستگاه‌ها شناسایی شد. در این فصل، دمای حداکثر بیشتر ایستگاه‌ها افزایش زیادی داشته و باعث شکل‌گیری موج گرمایی کوتاه و بلند‌مدت در سطح ایستگاه‌ها شده است. مهم‌ترین آنها موج گرمایی بلند‌مدتی است که از 12/4/1389 تا 31/4/ 1389 ادامه داشته است. تداوم موج گرمایی مورد نظر در همۀ منطقۀ مطالعاتی به یک شکل نبوده است. به‌طوری‌که در شکل (4) دیده می‌شود، استان لرستان و حاشیۀ استان‌های چهار‌محال بختیاری، خوزستان، ایلام و کرمانشاه بیشترین تداوم موج گرمایی را داشتند و با دور‌شدن از آن تداوم موج گرمایی کاهش می‌یابد؛ به این دلیل‌ که استان‌های لرستان، همدان، چهار‌محال بختیاری، از حداکثر دمای پایین‌تری نسبت به سایر استان‌ها از جمله استان خوزستان برخوردار هستند. بنابر‌این موج گرمایی مورد نظر در این استان از تداوم بیشتری برخوردار است و خسارات بیشتری به این استان‌ها وارد می‌کند.

 

 

شکل 4. پهنه‌بندی تداوم موج گرمایی در منطقه


تحلیل همدید‌

به‌منظور شناخت الگوهای همدید موجد موج گرمایی مورد بررسی از نقشه‌های چهار‌زمانه در تاریخ 12 تا 23 تیرماه 1389 و در محدوده مکانی 30 درجه طول غربی تا 120 درجه طول شرقی و 0 تا 90 درجه شمالی استفاده شد که با توجه به تعدد نقشه‌ها تنها نقشۀ روز 15 تیرماه در ساعت 12 ژولای به‌دلیل مناسب‌بودن الگوهای همدید ارائه می‌شود.

الگوی فشار سطح دریا (SLP): در فصل تابستان، غرب و جنوب غرب ایران به‌دلیل دریافت انرژی خورشیدی بیشتر، فقدان پوشش گیاهی و زاویۀ جهت تابش در محدودۀ مناطق پرانرژی محسوب می‌شوند. شرایط تابشی و توپوگرافی باعث شکل‌گیری کم‌فشار حرارتی در جنوب غربی ایران می‌شود (کم‌فشار خلیج فارس). این مرکز کم‌فشار با هسته مرکزی 996 هکتوپاسکال بر روی مرکز خلیج فارس در شکل‌ (5) مشخص شده است. علاوه بر آن مرکز کم‌فشار گنگ نیز بر بخش‌های جنوب شرقی ایران‌ تأثیر گذاشته است که به‌دلیل مهیا‌بودن شرایط زمینی با کم‌فشار خلیج فارس بر روی شبه‌جزیره عربستان ادغام شده‌اند.

تراز 850 و 700 هکتوپاسکال: تراز 850 هکتوپاسکال که حذف عوارض زمینی را نشان می‌دهد، به‌خوبی گسترش کم‌فشار گنگ در سراسر کشور را نشان می‌دهد؛ به نحوی که زبانه‌های آن تا شمال غربی ایران ‌‌کشیده شده‌اند. تسلط تراز 850 بیانگر انتقال گرما و رطوبت سیستم مونسون‌ها و تقویت اثر گلخانه‌ای آن بر روی منطقۀ مورد مطالعه و تداوم موج گرمایی است (شکل 7).

الگوهای تراز 700 هکتو‌پاسکال به‌طور نسبی همان الگوهای تراز 850 هکتو‌پاسکال هستند؛ با این تفاوت که در این تراز کم‌فشار حرارتی گنگ دیده نمی‌شود و زبانۀ پرفشار پویشی آزور بر روی ایران گسترش یافته است (شکل 8). طبق این تصویر سلولی از کم‌فشار ایسلند ضمن حرکت به سمت شرق و ایجاد فرود بر روی مدیترانه باعث آرایش موجی شکل پرفشار آزور و ایجاد سیستم مانع (بلوکینگ) بر روی غرب ایران در طول این موج گرمایی می‌شود.

 

 

شکل 5. الگوی ایزوباری تراز دریا روز 15 تیر 89

 

شکل 6. الگوی پربندی تراز 850 هکتوپاسکال روز 15 تیر 89

 

شکل 7. الگوی پربندی تراز 700 هکتوپاسکال روز 15 تیر 89

 

شکل 8. الگوی پربندی تراز 500 هکتوپاسکال روز 15 تیر 89

 

شکل 9. الگوی دمای تراز 500 هکتوپاسکال روز 15 تیر 89

 

شکل 10. الگوی دمای تراز 1000 هکتوپاسکال روز 15 تیر 89

 

شکل 11. رودباد تراز 250 هکتوپاسکال روز 15 تیر 89

 

شکل 12. الگوی تاوایی تراز 1000 هکتوپاسکال روز 15 تیر 89

 

شکل 13. الگوی جهت باد تراز 500 هکتوپاسکال روز 15 تیر 89

 

شکل 14. الگوی جهت باد تراز 1000 هکتوپاسکال روز 15 تیر 89


تراز 500 هکتوپاسکال:

سیستم مانع شکل‌گرفته در تراز 700 هکتوپاسکال به‌صورت واضح‌تری در تراز 500 هکتو‌پاسکال دیده می‌شود. الگوهای پربندی این تراز به‌علت حرکت و توسعه رو به شرق کم‌فشار ایسلند، باعث تشکیل الگوهای موجی و واچرخندی در سلول شرقی پرفشار آزور بر روی ایران می‌شود. این الگوی واچرخندی به‌مدت 12‌روز بر روی ایران مستقر بوده است.

در نتیجه استقرار این الگو زمانی که کم‌فشار قطبی به سمت پایین حرکت کند، این واچرخند ارتفاع می‌گیرد و باعث ایجاد پایداری در تراز زمین می‌شود. به‌طوری‌که در تاریخ 15/4/1389 زبانه کم‌فشار قطبی تا مدار 40 درجه شمالی به سمت پایین کشیده شده است، متناسب با آن واچرخند آزور تا پربندی 5960 ژئوپتانسیل متر آن بر روی مرکز ایران واقع شده است که در این تاریخ کم‌فشار قدرتمند و حرارتی گنگ تا تراز 850 هکتو‌پاسکال امتداد یافته است. همچنین، الگوی واچرخندی آزور باعث ایجاد پایداری و افزایش تاوای منفی در تراز زمین می‌شود.

وزش دمایی و رودباد:

بررسی جهت جریان در تراز 500 هکتوپاسکال گردش ساعتگرد در محدودۀ مطالعاتی را نشان می‌دهد (شکل 13). تسلط حرکت ساعتگرد در این الگو همراه با افزایش دما در این تراز و تراز سطح دریا شده است، به گونه‌ای که علاوه بر وجود تاوایی منفی (شکل 12)، در محدودۀ مورد مطالعه میزان دما‌ 272 درجه کلوین در تراز 500 هکتوپاسکال و 322 درجه کلوین در تراز سطح زمین (شکل 10) شده است. از دیگر پدیده‌های همدید در این الگوها وجود رودباد جنب حاره‌ای (شکل 11) در تراز 250 هکتوپاسکال است که تا روی دریای خزر کشیده شده است.

 

نتیجه‌گیری‌

با توجه به شاخص موج گرمایی بالدی تیرماه 1389، یکی از مهمترین امواج گرمایی از نظر تداوم است. منطقۀ مورد بررسی از جمله مناطق دریافت حداکثر انرژی تابشی (دامنه‌های زاگرس) در فصل تابستان و محل شکل‌گیری کم‌فشار حرارتی در سطح زمین است. تحلیل‌های همدید الگوهای ایجاد‌کنندۀ این موج گرمایی، بیانگر انطباق شرایط مساعد شکل‌گیری آن در ترازهای سطح دریا، 850،700،500،250 هکتوپاسکال است. این الگوها شامل سامانه‌های کم‌فشار حرارتی خلیج فارس و گنگ همراه با رطوبت، ایجاد سیستم مانع در تراز 500 هکتوپاسکالی، گسترش پرفشار پویشی آزور،‌ ایجاد تاوایی منفی و استقرار رودباد جنب حاره‌ای تا ساحل خزر هستند. با استیلای این شرایط در منطقه موج‌ گرمایی نسبتاً قوی در گسترۀ غرب و جنوب غربی ایران ایجاد می‌شود. تیرماه با دمای 29 درجه سانتیگرادف گرمترین ماه سال در ایران است (مسعودیان، 1390،79). این گرما با توجه به رژیم بارشی ایران که تابستان خشک‌ترین فصل آن را شامل می‌شود، تأثیرات شگرف و همه‌جانبه‌ای بر منابع آب، نیاز آبی محصولات کشاورزی، مصرف انرژی برق برای ایجاد سرمایش و شاخص‌های اقلیمی مؤثر بر آسایش انسان دارد. افزایش تبخیر و تعرق، نیاز آبی و ایجاد تنش‌های آبی در گیاهان به‌ویژه (دورۀ ­خشکسالی همانند نمونۀ مورد بررسی)، افزایش مصرف برق و استهلاک شبکۀ انتقال آن و کاهش تولید برق آبی و از همه مهمتر تهدید سلامتی انسان و کاهش شرایط آسایش اقلیمی‌ از جمله تبعات آن هستند.



[1] Christina Koppe

[2] M Colacino

[3] Marina Baldi

[4] Julio Dı´az

[5] Brandt Maxwell

[6] Daniel R. Kozlowski

[7] Justin A Welbergen

[8] Fumiaki Fujibe

[9] Laurent Argaud

[10] Arbi Tamrazian

[11] Auroop R. Ganguly

[12] Andrew E. McKechnie

مسعودیان، سید ابوالفضل، (1383). بررسی روند دمای ایران در نیم سدۀ گذشته. مجلۀ جغرافیا و توسعه، صص 89-106.

مسعودیان س، (1390). آب و هوای ایران، انتشارات شریعه توس، چاپ اول.

یارنال، برنت (1385). اقلیم‌شناسی همدید با کاربرد در مطالعات محیطی، مترجم‌ سید ابوالفضل مسعودیان، انتشارات دانشگاه اصفهان، سال 1385 ص 22.

قویدل رحیمی، یوسف (1390). شناسایی و طبقه‌بندی‌ و تحلیل سینوپتیک موج ابر‌گرم تابستان 1389 ایران، مطالعات جغرافیایی مناطق خشک، سال اول شمارۀ سوم، 100-85..

یزدانپناه، حجت‌الله و تیمور علیزاده (1390). برآورد احتمال وقوع امواج گرمایی با دوره‌های تداوم مختلف در استان کرمان به کمک زنجیرۀ مارکف، فصلنامۀ تحقیقات جغرافیایی، شمارۀ 102، 17322-17300.

Auroop R. Ganguly; Karsten Steinhaeuser; David J. Erickson; Marcia Branstetter; Esther S. Parish; Nagendra Singh; John B. Drake; Lawrence Buja. (2009); Higher trends but larger uncertainty and geographic variability in 21st century temperature and heat waves, PNAS, vol. 106, no. 37, 15555–15559.

Argaud L1, Ferry T, Le QH, Marfisi A, Ciorba D, Achache P, Ducluzeau R, Robert D. (2007), Short - and Long-term Outcomes of Heatstroke Following the 2003 Heat Wave in Lyon, France, Arch Intern Med. 2007; 167(20): 2177-2183.

Farnood Feridoni, Hooshmand Attai and Fatemeh Shahriar (2015), Estimating the Occourrence Probability of Heat Wave Periods Using The Markov Chain Model, Journal of Sustainable Development, Vol.8,No.@, 2015.

Marina Baldi, Giovanni Dalu, Giampiero Maracchi, Massimiliano Pasqui and Francesco Cesarone (2004) Heat Wave in The Mediterranean Region Analysis and Model Results, institute of biometeorology –CNR. ROM. ITALY No, 10.

Colacino, m (1995) Heat wave in the Central Mediterranean A Synoptic Climatology instituted di fisica dell' Atmospheric fear (CNR) Roma.Italy. vol. 18c. 3

Diaz, Julio, Cristina, Linares and Aurelio, Toby’s (2006) A Critical comment on heat Wave response plans. European Journal of publication health vole, 16 no. 6, 600

E. McKechnie, Andrew and Blair O. Wolf (2009); Climate change increases the likelihood of catastrophic avian mortality events during extreme heat waves,Biol. Lett. Published online doi: 10.1098/rsbl.2009.0702

Fujibe, Fumiaki (2004) Long-Term Changes of temperature extremes and day-to-day variability in Japan, papers meteorology and geophysics vol. 58, 63-72

Koppe, Christina, Sari Kovats, Gerd Jendritzky and Bettina Mennen (2004) Health and Global Environmental Change ,publication, WHO, Regional office for Europe scherfigsvej 8 ,DK 2004 Copenhagen, Denmark’s 6.

 Kozlowski, Daniel R (2007); An Analysis and Summary of the July 2006 Record-Breaking Heat Wave Across the State of California, Western Region Technical Attachment, No. 07-05.

Maxwel, Brandt l (2007); Analysis of the 22-23 July 2006 Extreme Heat In San Diego County, Western Region Technical Attachment, No. 07-04, 61-72.

Tamrazian, Arbi LaDochy, Steve Willis, Josh Patzert, William C, (2008); Heat Waves in Southern California: Are They Becoming More Frequent and Longer Lasting, APCG YEARBOOK. Volume 70. 2008.

Justin A Welbergen, Stefan M Klose, Nicola Markus and Peggy Eby, (2007); Climate change and the effects of temperature extremes on Australian flying-foxes, Proceeding of The Royal Society, Proc. R. Soc. B 2008 275, 419-425.