برآورد میزان فرسایش جانبی و بستر گالی با استفاده از تحلیل دندروژئومورفولوژیک ریشه‌های درختی در حوضة نیل‌کوه (گالیکش)، استان گلستان

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه جغرافیای طبیعی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران

2 استادیار گروه زیست‌شناسی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران

3 دانشجوی دکتری ژئومورفولوژی، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران

چکیده

دندروژئومورفولوژی، یکی از مهم‌ترین تکنیک‌های تعیین سن فرایندهای ژئومورفولوژیک مانند حرکات دامنه‌ای، سیلاب، فرسایش، زلزله و دیگر فرایندهاست. روش‌های دندروژئومورفولوژیک مبتنی بر درک آناتومی، مورفولوژی و ساختار ریشه، ساقه و تاج درختان است. فرسایش خاک به‌ویژه فرسایش ناشی از توسعة گالی‌ها، یکی از مشکلات جدی محیطی محسوب می‌شود. پس از فرسایش گالی و ظاهرشدن ریشة درختان، تغییراتی در الگوی رشد حلقه‌ها در ریشه ایجاد می‌شود. با بررسی این تغییرات و اندازه‌گیری موقعیت ریشه نسبت به دیواره‌ها و بستر گالی، میزان فرسایش جانبی و بستر گالی‌ها محاسبه می‌شود. یکی از مزایای استفاده از دندروژئومورفولوژی در تخمین فرسایش گالی‌ها این است که امکان محاسبة میزان فرسایش سالیانه فراهم می‌شود. هدف این پژوهش، برآورد میزان فرسایش جانبی و بستر گالی با استفاده از تحلیل دندروژئومورفولوژیک ریشه‌های درختی در حوضة نیل‌کوه است. برای دستیابی به این هدف، تعداد 50 نمونه از ریشة درختان پهن‌برگ شامل انجیلی، خرمالوی وحشی، توسکا، بلوط، ممرز، ولیک و افرا را تعیین سن کرده‌ایم که پس از فرسایش عریان شده بودند. از این تعداد، 35 نمونه برای بررسی میزان فرسایش جانبی و 15 نمونه برای بررسی میزان فرسایش بستر گالی (عمیق‌شدگی) مطالعه شد. هنگام برداشت نمونه‌ها، اطلاعاتی مانند جهت شیب، فاصلة نمونه تا دیوارة جانبی و زیرین گالی و مختصات جغرافیایی نمونه‌ها نیز ثبت و سپس نمونه‌های برداشتی در شرایط طبیعی خشک و برای وضوح حلقه‌ها سمبادة برقی زده شد. در این بررسی، ریشه‌های برون‌زد یافته طی دو سال (94-1392) نمونه‌برداری شدند. کمترین و بیشترین سن نمونه‌ها 3 و 14 سال است. پژوهش حاضر نشان می‌دهد میانگین میزان فرسایش سالیانة دیوارة جانبی و زیرین گالی به ترتیب برابر با 053/0 و 107/0 متر است. براساس نتایج به‌دست‌آمده شیب و ارتفاع با فرسایش دیوارة جانبی گالی رابطة معکوس و با فرسایش بستر گالی ارتباط مستقیم دارد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Estimating the Lateral and Bed Erosion of Gully by Dendrogeomorphological Analysis of Tree Roots in Nilkooh Catchment (Galikesh), Golestan Province

نویسندگان [English]

  • Shahram Bahrami 1
  • Alimahoammad Tazari 2
  • Kazem Parsiani 3
1 Associate Professor of Natural Geography, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran
2 Assistant Professor of Biology, Hakim Sabzevari University, Sabzevar, Iran
3 PhD Candidate of Geomorphology, Hakim Sabzevari University, Sabzevar, Iran
چکیده [English]

Dendrogeomorphology is one of the most important techniques for determining the age of geomorphological processes such as slope movements, flooding, erosion, earthquakes and other processes. One advantage of application of dendrogeomorphology in the estimation of gully erosion is that it can estimate the annual rates of erosion. The aim of this research is to estimate the lateral and bed erosion of gully by dendrogeomorphological analysis of tree roots in Nilkooh catchment. To achieve this goal, a total of 50 samples from the roots of broadleaf trees, including Evangelical, wild persimmons, alder, oak, hornbeam, hawthorn and maple that have been exposed after erosion, were dated. The 35 samples were tested for lateral erosion of gully and 15 samples were also examined for gully bed erosion. During sampling, the information such as slope gradient, distance of the sample from the wall of gully and geographical coordinates were also recorded. Samples were dried in natural conditions and have been sanded for better clarity. In this study, exposed roots were sampled during 2013-2014. The minimum and maximum ages of roots were 3 and 14 years, respectively. The study reveals that the average rate of lateral and bed erosion of gully are 0.053 and 0.107 meter, respectively. The lateral erosion of gully has inverse correlation with elevation and gradient, whereas bed erosion of gully has positive correlation with elevation gradient.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Dendrogeomorphology
  • Lateral and Bed Gully Erosion
  • Tree Ring
  • Nilkooh
  • Galikesh

مقدمه

دانش ژئومورفولوژی، یکی از شاخه‌های علوم زمین، ارتباط درونی و پیچیدة یک لندفرم و پویایی آن را به‌واسطة فرایندهای بادی، آبی، گرانش و تکتونیک تشریح (Gartner, 2007: 243) و نقش مهمی در تفسیر سیستم‌های فرسایشی و چگونگی حفاظت آب و خاک ایفا می‌کند. از دهة 1960 تاکنون دندروژئومورفولوژی برای تخمین میزان فرسایش ورقه‌ای به کار گرفته شده و بیشترین تلاش‌ها در این زمینه مربوط به تعیین نخستین سال شروع فرسایش است که اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد (Bodoque et al, 2015: 3).

یکی از اشکال مهم فرسایش کاوشی گالی‌ها هستند که بر اثر حفر آب در نواحی کوهستانی به‌ویژه در مناطق اقلیمی خشک و نیمه‌خشک شکل می‌گیرند (عابدینی، 1392: 99) و اطلاعات مهمی درزمینة ثبت پیشینة تحولات و دینامیک حوضه در اختیار پژوهشگران و برنامه‌ریزان قرار می‌دهند؛ بنابراین مطالعة این اشکال، هم ازنظر بنیادی و هم ازنظر مدیریتی، برای کاهش خطر رخدادهای طبیعی به‌ویژه فرسایش خاک و حفاظت آب جنبة کاربردی فوق‌العاده‌ای دارد (کوک و دورکمپ [1]، 1377: 39).

یکی از مهم‌ترین روش‌های تعیین سن فرایندهای مورفولوژیک در دوره‌های زمانی چند صد تا چندین هزارساله، دندروکرونولوژی[2] است (Winchester et al, 2007: 185). دندروکرونولوژی، رشته‌ای است که حلقه‌های سالیانة درختان را با استفاده از اندازه‌گیری تعداد و تغییرات حلقه‌ها مطالعه می‌کند؛ تغییراتی که به علت آب‌وهوا و تغییرات محیطی ایجاد می‌شود (بهرامی و همکاران، 1390: 113). حلقه‌های درختی که از دهة 1930 در ژئومورفولوژی[3] به کار رفته است (Winchester et al, 2007: 186) را در سال 1971 میلادی آلِستالو[4] با عنوان دندروژئومورفولوژی[5]معرفی کرد (Winchester et al, 2007: 185; Ballesteros-Canovas et al, 2013: 114).

تکنیک دندروکرونولوژی در کلیات، وجوه اشتراک زیادی با دندروژئومورفولوژی دارد (Winchester et al, 2007:186) و یکی از دقیق‌ترین و واقعی‌ترین روش‌ها برای تعیین سن فرایندهای سطحی زمین است و در دهه‌های اخیر از ابزاری مکمل برای تعیین سن درخت به علمی وسیع و روشی قاطع در بازسازی تاریخ تحولات رویدادهای سطحی زمین تبدیل شده است (Stoffel, 2009: 1015). دندروژئومورفولوژی از شاخه‌های زیرمجموعة دندروکرونولوژی است (Gartner, 2007: 246) که حلقه‌های رشد سالیانه در ساقه و ریشة درختان و مورفولوژی آنها را در بعد فضا و زمان در دورة هولوسن[6] مطالعه می‌کند (Perret et al, 2007: 222; Goudie, 2005: 270). استفاده از حلقه‌های رشد سالیانة درختی به‌منزلة شاهدی برای مطالعة فرایندهای سطحی زمین (Goudie, 2004: 115)، دربارة کاربرد اکولوژی گیاهی و دندروکرونولوژی در مورفوژنتیک و ژئومورفولوژی مبتنی بر مورفوکرونولوژی بحث و مطابقت سن درخت را با تقویم حلقه‌های رشد سالیانه بررسی می‌کند (Vandekerckhove et al, 2001: 124).

 

پیشینة پژوهش

دامنة پژوهش با این تکنیک به ‌قدری توسعه یافته است که پژوهشگران زیادی از این تکنیک در مطالعات محیطی همانند لرزه‌شناسی، فرسایش و رسوب‌گذاری، سیل، خزش، هیدرولوژی، حرکات دامنه‌ای، یخچال‌شناسی و آتشفشان‌شناسی[7] استفاده کرده‌اند (Shroder, 1980; Winchester et al, 2007; Gartner, 2003, Gartner, 2007; Goudie, 2005; Cook, 1987; Corona et al, 2011; Vandekerckhove et al, 2001; Roer et al, 2006; Malik, 2008; Copini, 2007; Kaczka et al, 2006; Ballesteros- Canovas et al, 2013; Gartner et al, 2014; Silhan etal, 2016; Galia et al, 2017; Stoffel et al, 2017) و با توجه به شرایط محیطی گوناگون به نتایج متفاوتی نیز دست یافته‌اند.

براساس پژوهشی که در گالی‌های لسی جنوب لهستان انجام شده است، میانگین میزان فرسایش در گالی‌های کوچک 63/0 متر در سال برآورد شده است. بر همین اساس میزان فرسایش سالیانه در دیوارة گالی 21/0 تا 52/0 و در بستر گالی 18/0 تا 98/1 متر در سال برآورد شده است(Malik, 2008).

در پژوهشی دیگر که در شبه‌جزیرة ایبری انجام شده است، میانگین میزان فرسایش ورقه‌ای در حد فاصل بین گالی‌ها بین 2/6 تا 8/8 میلی‌متر در سال (2/125 و 8/177 تن در هکتار در سال) برآورد شده است (Bodoque et al, 2011).

مطالعه‌ای دیگر در جنوب لهستان نشان داد زیربری دامنه در قسمت‌های پایین‌دست گالی با دوره‌های فرسایشی شدید و بارش‌های سنگین سال‌های 1971 و 1984 مطابقت دارد (Malik, 2006).

در مطالعه‌ای دیگر تاریخچة فرسایش کناری در رودخانة بیلا اپرا[8] در جمهوری چک با تغییرات آناتومیک ریشة درختی بررسی شده است (Malik and Matyja, 2008).

همچنین در منطقة پاتاگونیای کوه‌های آند، تعداد 21 سیل ناگهانی از دهة 1870 با ریشه‌های عریان در دیوارة کناری گالی‌ها و رودها بررسی شده است. نتایج نشان‌دهندة قابلیت مناسب آنالیز ریشه‌ها برای تعیین نواحی برداشت رسوب و همچنین شناسایی سیلاب‌هاست (Stoffel et al, 2012: 247).

با وجود پیشرفت‌های چشمگیر در دندروژئومورفولوژی در دهه‌های اخیر، تاکنون تحلیل فرایندهای ژئومورفیک براساس حلقة درختی بیشتر در نواحی کوهستانی آمریکای شمالی و اروپا تمرکز داشته است (Stoffel et al, 2009: 1031).

پژوهشی در کشور اسلواکی براساس 53 نمونه از ریشه‌های برون‌زدیافتة درختان پهن‌برگ نشان داد میزان فرسایش کناره‌ای گالی‌ها یک سانتی‌متر در سال است (Silhan et al, 2016: 108).

پژوهش‌های مربوط به دندروژئومورفولوژی در ایران محدود بوده (بهرامی و همکاران، 1390، حسین‌زاده و جهادی طرقی، 1391، صفدری و همکاران، 1391، خزاعیان و همکاران، 1388، عزیزی و ارسلانی، 1391) و در منطقة پژوهش نیز تاکنون پژوهشی با این تکنیک انجام نشده است.

 

هدف پژوهش

با توجه به این کاستی‌ها، هدف از این مطالعه، بسط نظری و عملی حلقة درختی به‌منزلة تکنیکی مستقل در برآورد مقدار فرسایش خاک در ابعاد فضایی و زمانی در شرایط محیطی ایران است.

 

روش‌شناسی پژوهش

به‌منظور تعیین میزان فرسایش گالی براساس تحلیل حلقه‌های درختی در حوضة پژوهش، نخست محدودة حوضة آبخیز از نقشة 1:500000 توپوگرافی و نقشة زمین‌شناسی 1:100000 در محیط ArcGIS 9.3 رقومی و سپس براساس آن نقشه‌های شیب و جهت و ارتفاع منطقه تهیه شد؛ علاوه بر این نقشه‌ها، نقشة مربوط به زمین‌شناسی و واحدهای مورفولوژیک منطقه نیز تهیه شد. در این بررسی ریشه‌هایی که سن آنها بازة زمانی سال‌های 1380 تا 1394 را دربرمی‌گیرند، طی دورة 2 ساله (94-1392) نمونه‌برداری شده‌اند. کمترین و بیشترین سن نمونه‌ها 3 و 14 سال است.

در این مطالعه تعداد 50 نمونه از ریشة درختان پهن‌برگ تعیین سن شدند؛ شامل انجیلی[9] (15 نمونه)، خرمالوی وحشی[10] (1 نمونه)، توسکا[11] (2 نمونه)، بلوط[12] (9 نمونه)، ممرز[13] (17 نمونه)، ولیک[14] (3 نمونه) و افرا[15] (3 نمونه) که پس از فرسایش عریان شده بودند. هنگام برداشت نمونه‌ها، اطلاعاتی مانند مختصات نقاط برداشتی (شیب، مختصات جغرافیایی و ارتفاع نمونه از سطح دریا) به کمک دستگاه GPS و فاصلة هریک از نمونه‌ها از دیوارة جانبی و زیرین گالی ثبت شد. پس از برداشت، مقاطع به مدت دست‌کم یک تا دو ماه در شرایط طبیعی قرار داده شد تا خشک شوند و سپس به‌منظور وضوح بهتر و شمارش حلقه‌ها با دستگاه سمبادة برقی مقاطع تهیه‌شده صیقل داده شدند. به‌منظور حذف اثر مزاحم کشش قائم ساقه، نمونه‌ها در فاصلة دست‌کم 100 سانتی‌متری از تنه انتخاب شدند. این موضوع به‌صورت تجربی و از سوی برخی پژوهشگران نیز از 50 تا 150 سانتی‌متر است (Gartner, 2006: 122; Bodoque, 2005: 88).

شکل (1) نمونه‌هایی از موقعیت ریشه‌ها را برای محاسبة میزان فرسایش زیرین و جانبی گالی نشان می‌دهد.

برای اندازه‌گیری میزان پس‌روی کناری و عمیق‌شدگی بستر گالی روش‌های بسیاری در مقیاس بلندمدت، میان‌مدت و کوتاه‌مدت به کار برده می‌شود (Goudie, 2004: 48). مقیاس به‌کاررفته در این مطالعه در واحد زمانی میان‌مدت (46-3 سال) است (Vandekerckhove et al, 2001: 1) که به عقیدة متخصصان نسبت به مقیاس‌های بلندمدت و کوتاه‌مدت از دقت و اعتبار بیشتری برخوردار است؛ به‌ویژه اگر طول دورة زمانی کمتر از 35 سال باشد (Beck, 2006:248).

 


 

شکل 1. نمونه‌هایی از موقعیت ریشه‌ها برای محاسبة میزان فرسایش زیرین (نمونة 1) و جانبی گالی (نمونه‌های 2 و 3)

 


فرایندهای فرسایشی و عریان‌سازی ریشه‌ها با توجه به ماهیت رویداد فرسایشی (پیوسته[16]، ناگهانی[17]) واکنش‌های متفاوتی را در ساقه و ریشه‌های عریان ایجاد می‌کند. از آنجا که بعضی از ریشه‌های عریان پس از رویداد فرسایشی (جریان آواری، لاهار، سیل و زمین‌لغزش) به مدت طولانی زنده نمی‌مانند و می‌میرند، درخت با کمبود آب و فرآورده‌های مغذی مواجه خواهد شد؛ بنابراین همزمان با تغییرات آناتومیک، قطر ساقة اصلی یا تنة درخت نیز باریک‌تر خواهد شد.

در حالتی که پدیدة عریان‌شدن جزئی و انتهای ریشه کماکان در خاک باشد، ریشه به رشد خود ادامه و نقش خود را انجام خواهد داد؛ ولی در قسمت عریان آن، تغییرات کالبدی صورت خواهد گرفت. مشخص‌کردن این تغییر در مجموعة حلقة درختی، تعیین‌کنندة لحظة عریان‌سازی است. عریان‌سازی متوالی ریشه‌ها معمولاً به فرایندهای آرام مربوط است که میزان آن کم است (Stoffel and Bollschweiler, 2008: 194).

مطالعة این روش بر 3 پیش‌فرض استوار است که در تخمین میزان واقعی فرسایش لازم است (Vandekerckhoveet al, 2001: 125)؛ براساس پیش‌فرض اول، نمونة قابل تعیین سن پیش از شکل‌گیری گالی وجود داشته است. در این صورت دورة زمانی فرسایش واقعی () نسبت به سن نمونه تعیین سن شده (datable object ) کمتر برآورد می‌شود؛ به بیان دیگر میزان فرسایش در نمونة قابل تعیین سن را بیشتر از دورة زمانی واقعی برآورد می‌کند؛ بنابراین:

معادلة 1

(datable object)   

پیش‌فرض دوم به این موضوع اشاره دارد که نمونة قابل تعیین سن، نتیجة بلافصل فرسایش است (مانند درختان افتاده در اثر رانش)؛ بنابراین دورة زمانی فرسایش واقعی () با سن نمونة قابل تعیین سن (datable object ) برابری می‌کند؛ به بیانی، میزان واقعی فرسایش با سن نمونة تعیین سن شده مطابقت دارد؛ بنابراین:

معادلة 2

(datable object)  =

براساس پیش‌فرض سوم، نمونة قابل تعیین سن با اندکی تأخیر پس از رویداد فرسایش شکل می‌گیرد (مانند رشد مجموعه‌ای از درختان در بستر گالی). در این حالت سرعت یا میزان فرسایش در نمونة قابل تعیین سن (datable object )، کمتر از دورة زمانی واقعی () برآورد می‌شود؛ بنابراین:

معادلة 3

(datable object)   

همان‌طور که در شکل (2) نیز مشخص شده است، برای محاسبة میزان پس‌روی گالی سه حالت وجود دارد؛ در حالت اول ریشه روی یک دیوارة جانبی گالی قرار داشته است؛ یعنی فقط یک دیوارة گالی تکیه‌گاه دو سرریشه است (نمونة 1). در حالت دوم ابتدای ریشه در دیوارة جانبی گالی و انتهای آن در بستر گالی قرار داشته است (نمونة 2). در این دو حالت ریشه کمتر از نصف پهنای گالی را دربرمی‌گیرد؛ بنابراین علت عریان‌شدن ریشه، پس‌روی دیوارة جانبی گالی است. گاهی ریشه عرض یک گالی را طی می‌کند و یک سر آن در یک دیواره و سر دیگر آن در دیوارة مقابل گالی قرار می‌گیرد؛ بنابراین علت عریان‌شدن ریشه، پس‌روی بستر گالی است (Vandekerckhove et al, 2001: 129) (نمونة 3). لازم به یادآوری است در تمامی این حالات ریشه مقدم بر گالی است و بنابراین پیش‌فرض اول و معادلة 1 مصداق پیدا می‌کند.


 

 

شکل 2. طرح شماتیک ریشه‌ها روی دیوارة کناری و بستر گالی که برگرفته از اشکال 1 است. در این شکل نوع و جهت پس‌روی گالی با پیکان مشخص شده است.

 

منطقة پژوهش با مساحت 75/19 کیلومترمربع در شمال کشور و شرق دریاچة خزر با نام حوضة نیل‌کوه (بخشی از محدودة پارک ملی گلستان) در محدودة شهرستان گالیکش در طول جغرافیایی 55،489548 درجه تا 55،567676 درجه شرقی و عرض جغرافیایی 37،267836 درجه تا 37،319641 درجه شمالی واقع شده است (شکل 3) و از سه طرف جنوب، شرق و غرب با کوه‌های البرز شرقی و از ضلع شمالی به جادة ارتباطی شمال ـ بجنورد - مشهد محصور است.

حوضة پژوهش در شهرستان گالیکش، بخش لُوه و دهستان قراولان قرار دارد و در آن روستاهای پاسنگ بالا، پاسنگ پایین، سُرخَن‌آباد و پَتَکی واقع شده‌اند که براساس سرشماری سال 1390 درمجموع 2296 نفر در آن ساکن هستند که فعالیت بیشتر آنها کشاورزی است.

کمترین و بیشترین ارتفاع در حوضة آبخیز نیل‌کوه به ترتیب 240 و 1248 متر است. ارتفاع متوسط وزنی آن برابر با 5/584 متر از سطح دریاست که با استفاده از معادلة گرادیان، میزان متوسط بارندگی سالیانة آن برابر با 42/692 میلی‌متر و حجم بارندگی سالیانه برابر با 78/9 میلیون مترمکعب برآورد شده است که در اسفند با 5/68 میلی‌متر بارندگی بیشترین و خرداد با 9/16 میلی‌متر بارندگی کمترین میزان بارندگی ماهانه را دارد. این حوضه در زمستان با 18/168 میلی‌متر بیشترین و در تابستان با 6/99 میلی‌متر بارندگی کمترین میزان بارندگی فصلی را دارد. طبق برآورد، میانگین کمترین درجه‌حرارت سالیانه برابر با 61/8، میانگین بیشترین درجه‌حرارت سالیانه برابر با 07/22 و میانگین ماهانة دما برابر با 71/16 درجه سانتی‌گراد است. در این منطقه بهمن، سردترین و مرداد، گرم‌ترین ماه سال است. نوع اقلیم منطقه به روش دمارتن و آمبرژه به ترتیب به‌صورت نیمه‌مرطوب و نیمه‌مرطوب معتدل است.

 

 

شکل 3. موقعیت جغرافیایی منطقة پژوهش

 

ازنظر زمین‌شناسی، منطقة پژوهش جزئی از زون البرز شرقی و کپه‌داغ به حساب می‌آید (درویش‌زاده و محمدی، 1386: 71) که ویژگی‌های چینه‌شناسی و تکتونیکی آن عبارت‌اند از: سازند لار (JL) که از سنگ آهک، آهک‌های دولومیتی و دولومیت قهوه‌ای روشن شکل گرفته است؛ این سازند در جنوب حوضه واقع شده است و 176 هکتار مساحت دارد و 91/8درصد حوضه را تشکیل می‌دهد (جدول 1)؛ سازند خوش‌ییلاق (Dkh) از سنگ آهک رسی فسیل‌دار زردرنگ شکل گرفته است؛ این سازند 1076 هکتار مساحت دارد و 48/54درصد مساحت حوضه را دربرمی‌گیرد. سنگ آهک دولومیتی (JMZ) که با مساحت 542 هکتار غرب حوضه را دربرگرفته است، 44/27درصد از مساحت حوضه را می‌پوشاند. پرتگاه دیوارة جانبی گسلی در سطح این سازند و سازند خوش‌ییلاق به‌راحتی دیده می‌شود. رسوبات لسی سست و منفصل دشت‌های آبرفتی و پادگانه‌های جوان کواترنر (Qm) از فرسایش ارتفاعات بالادست شکل گرفته و نقاط پست و کم‌ارتفاع شمال حوضه را دربرگرفته است. مساحت این بخش از حوضه 181 هکتار (16/9درصد کل حوضه) است.

جدول 1. واحدهای زمین‌شناسی حوضة آبخیز نیل‌کوه

نام واحد

علامت اختصاری

مساحت (هکتار)

درصد

رسوبات عهد حاضر

Qm

178

34/9

سنگ آهک (سازند لار)

Jl

150

87/7

سنگ آهک و مارن

Dkh

1059

56/55

سنگ آهک دولومیتی
(سازند مزدوران)

Jmz

519

22/27

 

در حوضة نیل‌کوه به دلیل عمق خوب خاک و نبود لایة محدودکننده ریشه‌دوانی با محدودیت خاصی مواجه نیست و به دلیل غلبة سازندهای آهکی در زیر و خاک لس در سطح در بیشتر وسعت ناحیه، PH خاک از حد متوسط (7) بیشتر است که یکی از عوامل مؤثر در تشکیل و توسعة گالی‌ها به شمار می‌رود (کردوانی، 1376: 108). گونه‌های درختی مهم حوضة آبخیز نیل‌کوه عبارت‌اند از: ممرز، بلوط، توسکا، افرا، انجیلی، خرمالوی وحشی، ون یا زبان‌گنجشک[18]. مهم‌ترین کاربری زمین‌های حوضه به‌صورت جنگل و زمین‌های کشاورزی دیم و آبی است.

 

تجزیه‌وتحلیل یافته‌های پژوهش

تکنیک دندروژئومورفولوژیک بر این اصل کلی استوار است که تا زمانی که ریشه در درون خاک قرار دارد، حلقه‌های رشد سالیانة آن به‌صورت دایره‌ای یا متحدالمرکز است؛ اما پس از اینکه فرایند فرسایش موجب رخنمون ریشه شود، ادامة رشد حلقه‌ها از حالت قبلی خارج و به‌صورت غیردایره‌ای یا مختلف‌المرکز ظاهر می‌شود؛ در این صورت تعیین محل دقیق این تغییر در مجموعة حلقه‌های درختی موجب تعیین لحظة عریان‌شدن ریشه می‌شود که اهمیت زیادی بر نتایج حاصله خواهد داشت. پدیدة عریان‌شدن تدریجی ریشه به فرایندهای آهستة محیطی چون خزش، جریان سطحی بارش و فرسایش وابسته است که در تعیین میزان دقیق فرسایش مؤثرند (Stoffel and Bollschweiler, 2008: 193).

جدول (2) مختصات جغرافیایی، نوع سازند، مقدار و جهت شیب دامنه و واحد مورفولوژیک نمونه‌های برداشت‌شده را نشان می‌دهد که در ترکیب با داده‌های مندرج در جدول (3) تجزیه‌وتحلیل شده است. نمونه‌های 1 تا 35 مربوط به فرسایش کناری و نمونه‌های 36 تا 50 مربوط به فرسایش بستر گالی است. بررسی حاضر نشان می‌دهد تعداد 9 مورد از نمونه‌ها در واحد مورفولوژیک کوهستان و 41 مورد از نمونه‌ها نیز در واحد مورفولوژیک کوهپایه قرار دارد.

 

جدول 2. مختصات جغرافیایی، ارتفاع، نوع سازند، جهت و میزان شیب و واحدهای مورفولوژیک نمونه‌های برداشت‌شده

ردیف

نوع درخت

مختصات u.t.m

ارتفاع

نوع سازند

جهت دامنه

شیب

واحد مورفولوژی

1

انجیلی

0371749

4131217

305

JMZ

شمال شرق

9

پایکوه

2

توسکا

0371719

4131055

411

JMZ

شمال

20

پایکوه

3

بلوط

0368706

4127521

440

DKH

شمال شرق

8

پایکوه

4

انجیلی

0368403

4127429

460

DKH

شمال شرق

18

کوه

5

انجیلی

0368953

4127119

462

DKH

شمال شرق

17

پایکوه

6

ممرز

0368484

4127107

487

JMZ

شمال

16

کوه

7

بلوط

0368479

4127097

500

JMZ

شمال

23

کوه

8

ممرز

0368296

4126819

578

JMZ

شمال

29

کوه

9

توسکا

0369123

4127007

433

DKH

شمال

17

پایکوه

10

انجیلی

0361008

4125614

322

DKH

شمال غرب

5

پایکوه

11

انجیلی

0369249

4127132

418

DKH

شمال غرب

17

پایکوه

12

ممرز

0361028

4125619

541

DKH

شمال غرب

41

پایکوه

13

ممرز

0361028

4125619

541

DKH

شمال غرب

41

پایکوه

14

ممرز

0361005

4125612

485

DKH

شمال غرب

22

پایکوه

15

ولیک

0361011

4125611

484

DKH

شمال غرب

28

پایکوه

16

ولیک

0361018

4125610

486

DKH

شمال غرب

30

پایکوه

17

ولیک

0361002

4125604

481

DKH

شمال غرب

34

پایکوه

18

انجیلی

0361004

4125616

385

JMZ

غرب

13

پایکوه

19

ممرز

0369370

4127223

395

JMZ

غرب

19

پایکوه

20

ممرز

0369370

4127223

395

JMZ

غرب

19

پایکوه

21

خرمالو

0369390

4127162

403

DKH

شمال غرب

17

پایکوه

22

انجیلی

0369405

4127085

408

DKH

شمال غرب

17

پایکوه

23

انجیلی

0360991

4125637

349

DKH

شمال غرب

7

پایکوه

24

انجیلی

0360991

4125637

345

DKH

شرق

5

کوه

25

ممرز

0360991

4125637

321

DKH

شرق

4

پایکوه

26

انجیلی

0360991

4125637

329

DKH

شرق

5

پایکوه

27

انجیلی

0360991

4125637

354

DKH

شرق

6

پایکوه

28

انجیلی

0368935

4126846

492

JMZ

شمال شرق

17

پایکوه

29

ممرز

0368618

4127729

387

DKH

شمال شرق

22

پایکوه

30

افرا

0361005

4125608

416

DKH

شمال غرب

14

کوه

31

افرا

0361005

4125608

399

JMZ

شمال غرب

15

کوه

32

افرا

0361005

4125608

399

JMZ

شمال غرب

15

پایکوه

33

بلوط

0361005

4125608

384

JMZ

شمال غرب

14

پایکوه

34

انجیلی

0361005

4125608

362

JMZ

شمال غرب

13

پایکوه

35

ممرز

0361005

4125608

364

JMZ

شمال غرب

10

پایکوه

36

بلوط

0368836

4128133

340

JMZ

شمال شرق

11

کوه

37

ممرز

0368760

4127614

411

JMZ

شمال

17

پایکوه

38

انجیلی

0369180

4127127

409

DKH

شمال غرب

10

پایکوه

39

بلوط

0369538

4127043

421

DKH

شمال غرب

22

پایکوه

40

بلوط

0369511

4127028

417

DKH

شمال غرب

13

پایکوه

41

بلوط

0369625

4127613

348

DKH

غرب

5

پایکوه

42

بلوط

0369625

4127613

348

DKH

غرب

5

پایکوه

43

بلوط

0369625

4127613

348

DKH

غرب

5

پایکوه

44

انجیلی

0369897

4127054

504

DKH

شمال غرب

18

پایکوه

45

ممرز

0369369

4127235

397

JMZ

شمال غرب

12

پایکوه

46

ممرز

0369369

4127235

397

JMZ

شمال غرب

12

پایکوه

47

ممرز

0369352

4127271

394

JMZ

شمال غرب

6

پایکوه

48

ممرز

0369395

4127180

400

DKH

شمال غرب

11

پایکوه

49

ممرز

0369438

4127065

407

DKH

شمال غرب

14

پایکوه

50

ممرز

0368641

4127397

411

DKH

شمال غرب

15

کوه

 

 

بر این اساس، نتایج بررسی نمونه‌های تعیین سن‌شدة مندرج در جدول (2) برای بررسی و مقایسه به تفکیک در دو جدول جداگانه ارائه شده است. جدول (3) میزان پس‌روی جانبی گالی و جدول (4) میزان افت بستر زیرین گالی را نشان می‌دهد. همان‌طور که در جدول (3) ارائه شده است، بیشترین و کمترین مقدار شیب به ترتیب 41 و 4درصد است. بیشترین و کمترین ارتفاع موجود در نمونه‌های به‌دست‌آمده برابر با 578 و 305 متر بالاتر از سطح دریاست. بیشترین میزان پس‌روی سالیانة دیوارة جانبی گالی 175/0 متر و کمترین میزان پس‌روی 016/0 متر است؛ میانگین میزان پس‌روی جانبی برابر با 053/0 متر است.

 

جدول 3. نمونه‌های برداشتی مربوط به فرسایش جانبی گالی

ردیف

نوع درخت

سن نمونه (سال)

میزان پس‌روی کل دیواره (m)

میزان پس‌روی سالیانه (m/y)

1

انجیلی

3

45/0

150/0

2

توسکا

3

28/0

090/0

3

بلوط

5

22/0

044/0

4

انجیلی

6

10/0

016/0

5

انجیلی

5

13/0

026/0

6

ممرز

4

25/0

062/0

7

بلوط

6

12/0

020/0

8

ممرز

6

12/0

020/0

9

توسکا

6

34/0

056/0

10

انجیلی

5

35/0

070/0

11

انجیلی

9

28/0

031/0

12

ممرز

10

20/0

020/0

13

ممرز

8

30/0

037/0

14

ممرز

7

23/0

032/0

15

ولیک

9

30/0

033/0

16

ولیک

7

26/0

037/0

17

ولیک

6

30/0

050/0

18

انجیلی

9

45/0

050/0

19

ممرز

11

60/0

054/0

20

ممرز

8

30/0

037/0

21

خرمالو

5

30/0

060/0

22

انجیلی

5

32/0

064/0

23

انجیلی

12

22/0

018/0

24

انجیلی

4

70/0

175/0

25

ممرز

9

75/0

083/0

26

انجیلی

10

43/0

043/0

27

انجیلی

4

25/0

062/0

28

انجیلی

9

24/0

026/0

29

ممرز

14

55/0

039/0

30

افرا

5

30/0

060/0

31

افرا

3

20/0

066/0

32

افرا

4

18/0

045/0

33

بلوط

4

25/0

062/0

34

انجیلی

4

28/0

070/0

35

ممرز

5

25/0

050/0

کل

-

24/9

858/1

میانگین

-

264/0

053/0

 

 

براساس نتایج به‌دست‌آمدة ارائه‌شده در جدول (4)، بیشترین و کمترین مقدار شیب به ترتیب برابر با 22 و 5 درصد است. بیشترین و کمترین ارتفاع نمونه‌برداری‌ها برابر با 504 و 340 متر است. بیشترین میزان فرسایش بستر 3/0 و کمترین میزان فرسایش بستر سالیانه 06/0 متر است؛ میانگین میزان فرسایش بستر سالیانه برابر با 107/0 متر است.

 

جدول 4. نمونه‌های برداشتی مربوط به فرسایش بستر گالی

ردیف

نوع درخت

سن نمونه

میزان فرسایش کل (m)

میزان فرسایش سالیانه (m/y)

1

بلوط

3

15/0

05/0

2

ممرز

4

25/0

06/0

3

انجیلی

6

64/0

10/0

4

بلوط

6

40/1

23/0

5

بلوط

5

55/0

11/0

6

بلوط

3

20/0

06/0

7

بلوط

4

25/0

06/0

8

بلوط

3

20/0

06/0

9

انجیلی

6

85/1

30/0

10

ممرز

4

50/0

12/0

11

ممرز

5

55/0

11/0

12

ممرز

6

60/0

10/0

13

ممرز

7

50/0

07/0

14

ممرز

5

60/0

12/0

15

ممرز

8

50/0

06/0

کل

-

74/8

61/1

میانگین

-

582/0

107/0

 

 

در این پژوهش ارتباط بین میزان فرسایش کناری و بستر گالی با درصد شیب، ارتفاع و سازندهای زمین‌شناسی بررسی شده است. شکل (4) رابطة بین ارتفاع و میزان فرسایش سالیانة دیوارة جانبی را برای مقاطع جدول (3) نشان می‌دهد که شامل 35 نمونه است. همان‌گونه که در شکل (4) نشان داده شده است، ضریب همبستگی بین ارتفاع و میزان فرسایش دیوارة جانبی رابطة معناداری دارد و برابر با 3341/0 است. براساس معادلة خطی درجه اول که در شکل زیر نشان داده شده است، به ازای افزایش هر 100 متر ارتفاع مقدار فرسایش جانبی به اندازة 030/0 متر کاهش می‌یابد. براساس شکل زیر، دامنة ارتفاعی مقاطع نمونه‌برداری‌شده در محدودة ارتفاعی
578-305 متر است.

 

 

 

شکل 4. نمودار خطی بین میزان فرسایش سالیانة جانبی گالی و ارتفاع

 

 

شکل (5) رابطة بین شیب و میزان فرسایش سالیانة دیوارة جانبی گالی را برای مقاطع جدول (3) نشان می‌دهد. همان‌گونه که در شکل (5) نشان داده شده است، ضریب همبستگی بین درصد شیب و میزان فرسایش دیوارة جانبی گالی برابر با 2061/0 است. براساس معادلة خطی درجه اول که در شکل زیر نشان داده شده است، به ازای افزایش هر یک درصد شیب، مقدار فرسایش جانبی به اندازة 0016/0 متر کاهش می‌یابد. براساس شکل زیر، کمترین و بیشترین شیب مقاطع نمونه‌برداری‌شده به ترتیب 4 و 41درصد است.

 

 

 

شکل 5. نمودار خطی بین میزان فرسایش سالیانة جانبی گالی و شیب

 

همان‌طور که در اشکال (4) و (5) نشان داده شده است، بین میزان فرسایش جانبی از یک سو و مقدار شیب و ارتفاع از سوی دیگر رابطة معکوس برقرار است.

شکل (6) رابطة بین شیب و میزان فرسایش سالیانة بستر گالی را برای مقاطع جدول (4) نشان می‌دهد که شامل 15 نمونه است. بر این اساس ضریب همبستگی بین شیب و میزان فرسایش بستر رابطة معناداری دارد و برابر با 4066/0 است. براساس معادلة خطی درجه اول که در شکل زیر نشان داده شده است، بین شیب و فرسایش زیرین ارتباط مستقیم وجود دارد و به ازای افزایش هر یک درصد افزایش شیب، مقدار فرسایش بستر به اندازة 0088/0 متر افزایش می‌یابد. براساس شکل زیر، کمترین و بیشترین شیب در نمونه‌ها برابر با 5 و 22درصد است.

 

 

 

شکل 6. نمودار خطی بین میزان فرسایش سالیانة بستر گالی و شیب

 

 

شکل (7) رابطة بین ارتفاع و میزان فرسایش سالیانة بستر را برای مقاطع جدول (4) نشان می‌دهد که شامل 15 نمونه است. همان‌گونه که در شکل (7) نشان داده شده است، ضریب همبستگی بین ارتفاع و میزان فرسایش بستر گالی برابر با 6538/0 است. براساس معادلة خطی که در شکل زیر نشان داده شده است، به ازای افزایش هر 100 متر ارتفاع مقدار فرسایش بستر به اندازة 14/0 متر افزایش می‌یابد. شکل زیر، دامنة ارتفاعی مقاطع نمونه‌برداری‌شده در محدودة ارتفاعی 504-340 متر را نشان می‌دهد.

 

 

 

شکل 7. نمودار خطی بین میزان فرسایش سالیانة بستر گالی و ارتفاع

 

بنابراین همان‌طور که در اشکال (6) و (7) نشان داده شده است، بین میزان فرسایش بستر گالی از یک سو و مقدار شیب و ارتفاع از سوی دیگر رابطة مستقیم وجود دارد.

براساس نظر متخصصان هیدرولوژی، نیمرخ طولی آبراهه‌ها و گالی‌ها به‌صورت مقعر است و شیب آن به سمت پایین‌دست کاهش می‌یابد (کک، 1373: 207) تا به حالت تعادل برسد. بر این اساس، در بالادست پدیدة حفر زیرین و در پایین‌دست پدیدة پس‌روی دیوارة کناری غلبه دارد. درنتیجه نیمرخ عرضی گالی در بالادست V شکل و در پایین‌دست U شکل است. از طرفی می‌دانیم فرسایش کل گالی معمولاً به‌صورت خطی و پیوسته نیست؛ بلکه مراحل رشد ابتدایی، تثبیت و تکامل را طی دهه‌ها به‌طور نامنظم می‌گذراند (Ballesteros- Canovas et al, 2013: 113)؛ بنابراین اندازه و شکل گالی نشان‌دهندة مراحل تکاملی یک گالی است. اگر اندازة گالی کوچک و شکل آن V باشد، گالی در مراحل رشد اولیه قرار دارد و حالت ناپایداری شدیدتری در آن دیده می‌شود و فرسایش در آن با سرعت بیشتری در جریان است.

بررسی جداول (3) و (4) نشان می‌دهد میزان فرسایش کناری در سازند مزدوران (Jmz) که ترکیب دولومیتی دارد، برابر با 057/0 متر و در سازند خوش‌ییلاق (Dkh) که ترکیبی از آهک و مارن است، برابر با 050/0 متر است و میزان فرسایش بستر در سازند مزدوران برابر با 088/0 متر و در سازند خوش‌ییلاق برابر با 117/0 متر است. بررسی میانگین میزان فرسایش دیوارة جانبی و زیرین گالی به‌صورت توأمان در این دو سازند نشان می‌دهد فرسایش سالیانه در سازند خوش‌ییلاق برابر با 0835/0 متر بیشتر از سازند مزدوران برابر با 0725/0 متر است. علت فرسایش بیشتر در سازند خوش‌ییلاق را باید در ترکیب شیمیایی عناصر سازندة آن و نیز سختی کمتر آن نسبت به سازند مزدوران جست‌وجو کرد. بر این اساس وجود عنصر منیزیم (mg) در ترکیب دولومیتی سازند مزدوران موجب افزایش مقاومت آن دربرابر عوامل فرساینده شده است. سختی آهک در مقیاس موس برابر با 3 و سختی دولومیت در مقیاس موس برابر با 4-5/3 است (صداقت، 1389: 44). شکل (8) سازندهای زمین‌شناسی حوضة آبخیز و پراکندگی نمونه‌های مطالعه‌شده را نشان می‌دهد.

 

 

شکل 8. موقعیت نقاط برداشت‌شده نسبت به سازندهای زمین‌شناسی

 

بررسی این پژوهش نشان می‌دهد بیشترین نمونه‌های برداشتی در جهت شمال غرب با تعداد 27 نمونه است و سایر نمونه‌ها در جهات دیگر بین 7-4 مورد است. جدول (5) میزان فرسایش سالیانة جهات دامنه‌ای را به تفکیک فرسایش جانبی و زیرین نشان می‌دهد.

 

جدول 5. میزان فرسایش سالیانه براساس جهت دامنه و نوع پس‌روی

پارامتر

جهت دامنه

شمال شرق

شمال

شمال غرب

غرب

شرق

نوع پس‌روی

جانبی

بستر

جانبی

بستر

جانبی

بستر

جانبی

بستر

جانبی

بستر

تعداد نمونه

6

1

5

1

17

10

3

3

4

-

میزان فرسایش

05/0

05/0

049/0

06/0

047/0

138/0

015/0

06/0

09/0

-

 

 

براساس جدول بالا، بیشترین و کمترین میزان فرسایش جانبی به ترتیب در جهت شرق و غرب و بیشترین و کمترین میزان فرسایش بستر نیز به ترتیب در جهت شمال غرب و شمال شرق است. البته اظهارنظر دربارة تأثیر بعضی جهات به دلیل نبود نمونه و نیز اندک‌بودن نمونه‌ها، نتیجة درستی به دنبال نخواهد داشت. بر این اساس، میانگین فرسایش بستر و جانبی در جهات شمال شرق، شمال، شمال غرب، غرب و شرق به ترتیب برابر با 051/0، 051/0، 078/0، 053/0 و 09/0 متر در سال است.

 

نتیجه‌گیری و پیشنهادها

با توجه به نظر کارشناسان اکولوژی کشور که میزان تخریب جنگل در کشور را بسیار زیاد و میانگین فرسایش سالیانة خاک را 33 تن در هکتار می‌دانند (مخدوم، 1390: 12)، لزوم توجه به روش‌های علمی جدید برای شناسایی عوامل فرسایش و راههای پیشگیری از آن ضروری می‌نماید. تجزیه‌وتحلیل دندروژئومورفولوژیک به‌منزلة روشی نو به تشخیص مناطق متأثر از انواع فرایندهای مورفولوژیک کمک می‌کند. این تکنیک داده‌های گذشتة ژئومورفیک را طی دهه‌ها و حتی سده‌ها ثبت می‌کند که براساس آن اطلاعات ارزشمندی دربارة پیش‌بینی، کاهش و دفاع در مقابل مخاطرات طبیعی فراهم می‌آید(Stoffel and Bollschweiler, 2010: 2355).

در پژوهش حاضر برای نخستین‌بار در کشور میزان فرسایش دیوارة جانبی و بستر گالی در بازة زمانی 94-1392 در حوضة آبخیز کوچک نیل‌کوه (75/19 کیلومترمربع) با استفاده از 50 نمونه درختان پهن‌برگ شمال کشور برآورد شده است. انتخاب حوضة کوچک به این دلیل است که در فضای برنامه‌ریزی بیشتر به آن توجه شود. به بیانی، اعتبار مفهوم «کاربرد ژئومورفولوژی در برنامه‌ریزی»، بیشتر در گرو مطالعة پدیده‌های ژئومورفیک در واحدهای فضایی با مقیاس کوچک است (معتمد و مقیمی، 1378: 63). از طرفی، میزان فرسایش طولانی‌مدت بیشتر در حوضه‌های بزرگ بررسی می‌شود؛ در صورتی که در حوضه‌های کوچک، مقیاس زمانی متوسط کارایی بیشتری دارد (Stoffel, 2013: 22).

براساس یافته‌ها رابطة میزان فرسایش خندقی و ارتفاع نشان می‌دهد در ارتفاعات کمتر از 300 و بیشتر از 600 متر نمونه‌ای دیده نشده است. به این دلیل که در ارتفاعات کم، تغییر کاربری جنگل و تبدیل آن به زمین‌های کشاورزی عملاً کاربرد این تکنیک را غیرممکن می‌سازد؛ ولی ثبت‌نشدن نمونه در ارتفاعات بیش از 600 متر به دلیل غلبة فرسایش ورقه‌ای و توسعه‌نیافتن فرسایش شیاری و تشکیل گالی است.

براساس نتایج به‌دست‌آمده، میانگین میزان فرسایش سالیانة دیوارة جانبی گالی برابر با 053/0 متر و میانگین میزان فرسایش بستر برابر با 107/0 متر است. با وجود تأثیر عوامل گوناگونی همچون توپوگرافی، جهت شیب دامنه و لیتولوژی، رابطة معناداری بین ارتفاع و شیب از یک سو و میزان فرسایش جانبی و بستر گالی از سوی دیگر وجود دارد. بر این اساس، میزان فرسایش سالیانة دیوارة جانبی گالی با شیب و ارتفاع رابطة معکوس و میزان فرسایش بستر گالی با شیب و ارتفاع ارتباط مستقیم دارد. انطباق مقدار فرسایش کل با لیتولوژی حوضه نشان از این واقعیت دارد که بین مقاومت سازندها و میزان فرسایش حوضه نیز ارتباط معناداری وجود دارد که براساس آن با افزایش مقاومت سازند مقدار فرسایش کاهش می‌یابد؛ بنابراین میزان فرسایش در سازند دولومیتی مزدوران کمتر از سازند آهکی خوش‌ییلاق است.

از آنجا که تحلیل فرایندهای ژئومورفیک از طریق بررسی رشد بی‌قاعدة حلقة درختی انجام می‌شود، بررسی این تغییرات یکی از چالش‌های پیش روی این روش است؛ بدین‌صورت که تمیز حلقة دایره‌ای از غیردایره‌ای، یکی از ارکان اصلی این تکنیک است که در بعضی نمونه‌ها به علت واضح‌نبودن به‌سختی صورت می‌گیرد. نکتة دیگری که در ارتباط با این روش باید به آن توجه کرد اینکه این تکنیک فقط مقدار فرسایش را در بالادست گالی در اختیار قرار می‌دهد و براساس نتایج حاصل از آن، امکان برآورد مقدار فرسایش در پایین‌دست گالی وجود ندارد. بررسی‌ها نشان می‌دهد نیمرخ عرضی گالی در بالادست V شکل و در پایین‌دست U شکل است. این مسئله نشان می‌دهد میزان فرسایش جانبی گالی در پایین‌دست و میزان فرسایش زیرین در بالادست غلبه دارد.

از سویی در گالی‌هایی که تفاوت‌هایی ازنظر جنس، مقدار و جهت شیب دیواره‌ای دارند، سرعت فرسایش متفاوت است و کاربرد این تکنیک در برآورد فرسایش باید با احتیاط لازم و با توجه به این تفاوت‌ها صورت گیرد تا در دام روش‌های کلاسیک برآورد میزان فرسایش گرفتار نشویم. چنانچه در شکل (8) نشان داده شده است، یکی از نکات جالب توجه در بررسی فرایندهای محیطی با این تکنیک، توزیع فضایی غیرهمگن نقاط نمونه‌برداری‌شده است که تعمیم آن را با احتیاط لازم همراه می‌سازد.

به‌طورکلی با وجود بعضی محدودیت‌ها، امروزه این تکنیک جایگزین مناسبی در مطالعة تغییرات محیطی به‌ویژه در مناطقی است که روش‌های مرسوم اندازه‌گیری فرسایش را ندارند. دقت زیاد در تخمین مقدار فرسایش خاک یا تولید رسوب، ازجمله امتیازات این روش نسبت به روش‌های دیگر برآورد فرسایشاست (Ballesteros-Canovas et al,2013: 114) که با تعداد نمونه در واحد سطح نیز رابطة مستقیم و تنگاتنگی دارد.



[1] Cooke & Doornkamp

[2] dendrochronology

[3] سابقة به‌کارگیری دندروکرونولوژی در جغرافیا (اقلیم‌شناسی) به سال 1919 و پژوهش داگلاس مربوط می‌شود (2007: 185 ,Winchester).

[4] Alestalo

[5] dendrogeomorphology

[6] holocen

[7] pyrological

[8] Billa opera

[9] Evangelical

[10] Wild persimmons

[11] Alder

[12] Oak

[13] Hornbeam

[14] Hawthorn

[15] Maple

[16] continual

[17] catastrophic

[18] Ash

منابع
بهرامی، شهرام، محبوبی، فاطمه، سدیدی، جواد و جعفری اقدم، مریم، (1390). برآورد میزان فرسایش ورقه‌ای با استفاده از تحلیل دندروژئومورفولوژیک ریشه‌های درخت در حوضة قره‌چای (رامیان)، پژوهش‌های جغرافیای طبیعی، دورة 43، شمارة 75، 130-113.
حسین‌زاده، سید رضا و جهادی طرقی، مهناز، (1391). بازسازی سیلاب‌های قدیمی رودخانة سه هزار با استفاده از دندروژئومورفولوژی، جغرافیا و مخاطرات محیطی، دورة 1، شمارة 2، 53-29.
خزاعیان، ابوالقاسم، یغمایی، فرهاد و طبرسا، تقی، (1388). بررسی مقاومت خمشی و فشاری چوب پالونیای (paulowniafortunie) کشت‌شده در منطقة گرگان، مجلة پژوهش‌های علوم و فناوری چوب و جنگل، دورة 16، شمارة 3، 12-1.
درویش‌زاده، علی و محمدی، مهین، (1386). زمین‌شناسی ایران، تک‌جلد، چاپ 5، تهران، انتشارات پیام نور، 257 صفحه.
صداقت، محمود، (1389). زمین‌شناسی برای جغرافیا، تک‌جلد، چاپ 12، تهران، انتشارات پیام نور، 225 صفحه.
صفدری، وحیدرضا، اسکینی، نیما، تاجدینی، آژنگ و بایرام‌زاده، ویلما، (1391). اثر فرسایش خاک بر ویژگی‌های آناتومیکی چوب و پوست ریشة درخت ارس (Juniperus excelsa)، فصلنامة علمی - پژوهشی تحقیقات علوم چوب و کاغذ ایران، دورة 27، شمارة 4، 583-569.
عابدینی، موسی، (1392). تجزیه‌وتحلیل فرسایش خندقی در حوضة آبخیز کلقان چای (شرق سهند)، جغرافیا و آمایش شهری - منطقه‌ای، دورة 3، شمارة 7، 110-97.
عزیزی، قاسم و ارسلانی، محسن، (1391). بازسازی تغییرات بارش اکتبر تا می شهر کرمانشاه طی دورة 2010-1705 با استفاده از حلقه‌های درختی، پژوهش‌های جغرافیای طبیعی، دورة 44، شمارة 79، 53-37.
کردوانی، پرویز، (1376). حفاظت خاک، تک‌جلد، چاپ 6، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 264 صفحه.
کک، رژه، (1373). ژئومورفولوژی، ترجمه: محمودی، فرج‌الله، جلد 1، چاپ 2، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 308 صفحه.
کوک، آر.یو و دورکمپ، جی.سی، (1377). ژئومورفولوژی و مدیریت محیط، ترجمه: گودرزی‌نژاد، شاپور، جلد 1، چاپ اول، تهران، انتشارات سمت، 386 صفحه.
مخدوم، مجید، (1390). شالودة آمایش سرزمین، تک‌جلد، چاپ 12، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، 289 صفحه.
معتمد، احمد و مقیمی، ابراهیم، (1378). کاربرد ژئومورفولوژی در برنامه‌ریزی، تک‌جلد، چاپ اول، تهران، انتشارات سمت، 143 صفحه.
Ballesteros- Cánovas, J.A., J.M., Bodoque, A., Lucía, J.F., Martín-Duque, A., Díez-Herrero, V., Ruiz-Villanueva, J.M., Rubiales, and M., Génova, (2013). Dendrogeomorphology in badlands: Methods, case studies and prospects, Catena, Vol 106, Pp 113-122.
Beck, W., (2006). Finding best regression approach for description of climate-growth relationships by floating time spans of varying width, In: Haneca, K.; Verheyden, A.; Beekmann, H.; Gärtner, H.; Schleser, G. (eds) TRACE, Tree Rings in Archaeology, Climatology and Ecology, Vol 5, Pp 248-258.
Bodoque, J.M., J.A., Ballesteros- Cánovas, A., Lucía, A., Díez-Herrero, and M., Martin- Duque, (2015). Source of error and uncertainty in sheet erosion rates estimated from dendrogeomorphology, Earth surface processes and landforms, Vol 40 (9), Pp 1146- 1157.
Bodoque, J.M., A., Díez-Herrero, J.F., Martin-Duque, J.M., Rubiales, A., Godfrey, J., Pedraza, R.M., Carrasco, and M.A., Sanz, (2005). Sheet erosion rates determined by using dendrogeomorphological analysis of exposed tree roots: Two examples from Central Spain, Catena, Vol 64, Pp 81-102.
Bodoque, J.M., A., Lucía, J.A., Ballesteros-Cánovas, J.F., Martin-Duque, J.M., Rubiales, and M., Genova, (2011). Measuring medium-term sheet erosion in gullies from trees: a case study using dendrogeomorphological analysis of exposed pine roots in central Iberia, Geomorphology, Vol 134, Pp 417-425.
Cook, E.R., (1987). The decomposition of tree-ring series for environmental studies, Tree-Ring Bulletin, Vol 47, Pp 37-59.
Copini, P., U., Sass- Klaassen, and J., den Ouden, (2007). Dendrochronology as a tool for historical ecological research, Two case studies from the Netherlands, In: Haneca, K.; Verheyden, A.; Beekmann, H.; Gärtner, H.; Schleser, G. (eds) TRACE, Tree Rings in Archaeology, Climatology and Ecology, Vol 5, Pp 179-188.
Corona, C., J., Lopez-Saez, G., Rovéra, M., Stoffel, L., Astrade, and F., Berger, (2011). High resolution, quantitative reconstruction of erosion rates based on anatomical changes in exposed roots at Draix, Alpes de Haute-Provence - critical review of existing approaches and independent quality control of results, Geomorphology, Vol 125, Pp 433-444.
Galia, T., K., Šilhán, and V., Škarpich, (2017). The geomorphic impacts of culverts at paved forest roads: Examples from Carpathian headwater channels, Czech Republic, Catena, Vol 157, Pp 424-435.
Gartner, H., (2006). The applicability of roots in dendrogeomorphology, In Schleser, G., Winiger, M., Bräuning, A., Gärtner, H., Helle, G., Jansma, E., Neuwirth, B. and Treydte, K. (eds.) TRACE - Tree Rings in Archaeology, Climatology and Ecology, Vol 1, Pp 120-124.
Gartner, H., (2007). Tree roots_ methodological review and new development in dating and quantifying erosive processes, Geomorphology, Vol 86, Pp 243-251.
Gartner, H., (2007). Glacial landforms, tree ring, Dendrogeomorphology, Encyclopedia of Quaternary Sciences, Vol 2, Pp 979-988.
Gartner, H., S., Lucchinetti, and F.H., Schweingruber, (2014). New perspectives for wood anatomical analysis in dendrosciences: the GSL1-microtome, Dendrochronologia, Vol 32, Pp 47-51.
Goudie, A.S., (2004). Encyclopedia of Geomorphology, volume 1, First published, London, Simultaneously published in the USA and Canada, 578 p.
Goudie, A., (2005). Geomorphological techniques, second edition, University of oxford, 692 p.
Kaczka, R.J., H., Morin, (2006). The dendrochronological records of debris flow activity in SE Quebec, In : Haneca, K.; Verheyden, A.; Beekmann, H.; Gärtner, H.; Schleser, G. (eds) TRACE, Tree Rings in Archaeology, Climatology and Ecology, Vol 5, Pp 233-239.
Malik, I., (2006). Gully erosion dating by means of anatomical changes in exposed roots (Proboszczowicka plateau, southern Poland), Geochronometria, Vol 25, Pp 57-66.
Malik, I., (2008). Dating of small gully formation and establishing erosion rates in old gullies under forest by means of anatomical changes in exposed tree toots (southern poland), Geomorphology, Vol 93, Pp 421- 436.
Malik, I., M. Matyja, (2008). Bank erosion history of a mountain stream determined by means of anatomical changes in exposed tree roots over the last 100 years (Bílá Opava River - Czech Republic), Geomorphology, Vol 98, Pp 126-142.
Perret, S., M., Stoffel, and H., Kienholz, (2007). Spatial and temporal rockfall activity in a forest stand in the Swiss prealps- a dendrogeomorphological case study, Geomorphology, Vol 74, Pp 219-231.
Roer, I., H., Gärtner, and I., Heinrich, (2006). Dendrogeomorphological analysis of alpine trees and shrubs growing on active and inactive rockglaciers, In: Haneca, K.; Verheyden, A.; Beekmann, H.; Gärtner, H.; Schleser, G. (eds) TRACE, Tree Rings in Archaeology, Climatology and Ecology, Vol 5, Pp 248-258.
Shroder, J. F., (1980). Dendrogeomorphology: Review and new techniques of tree-ring dating, Progress in Physical Geography, Vol 4, Pp 161-188.
Šilhán, K., T., Galia, and V., Škarpich, (2016). Detailed spatio-temporal sediment supply reconstruction using tree roots data, Hydrological Processes, Vol 30, Pp 4139-4153.
Stoffel, M., M., Bollschweiler, (2008). Tree-ring analysis in natural hazards research- an overview, Natural Hazards and Earth System Sciences, Vol 8, Pp 187-202.
Stoffel, M., M., Bollschweiler, (2009). What Tree Rings Can Tell About Earth-Surface Processes: Teaching the Principles of Dendrogeomorphology, Institute of Geological Sciences, Universi ty of Bern, Geography Compass, Vol 3, Pp 1013-1037.
Stoffel, M., M., Bollschweiler, (2010). Tree-ring reconstructions in natural hazards research, Natural Hazards and Earth System Sciences, Vol 10, Pp 2355-2357.
Stoffel M., J.A., Ballesteros-Cánovas, C., Corona, and K., Šilhán, (2017). Deciphering Dendroecological Fingerprints of Geomorphic Process Activity, In: Amoroso M., Daniels L., Baker P., Camarero J., (eds) Dendroecology. Ecological Studies (Analysis and Synthesis), Vol 231, Pp 279-303.
Stoffel, M, Casteller, A, Luckman, B.H, Villalba, R., (2012). Spatiotemporal analysis ofchannel wall erosion in ephemeral torrents using tree roots - an example fromthe Patagonian Andes, Geology, Vol 40, Pp 247–250.
Vandekerckhove, L, Muys, B, Poesen, J, De Weerdt, B, Coppe´, N, )2001). A method for dendrochronologicalassessment of medium-term gully erosion rates, Catena, Vol 45, Pp 123- 161.
Winchester, V, Gärtner, H., and Bezzi, M., (2007). Dendrogeomorphological applications, In, J. Kalvoda and A.S. Goudie (eds.) Geomorphological variations: on the occasion of the 150th Anniversary of Geography and Geoecology, Faculty of Science, at the Charles University in Prague. pp 183-203.