Study of climatic conditions for tourism development using TCI indicator (Case study East Azerbaijan province)

Document Type : Research Paper


1 Assistant professor of Natural Geography, university of Isfahan, Isfahan, Iran

2 M.A. student geography and tourism planning, university of Isfahan, Isfahan, Iran


Extended Abstract
1- Introduction

Tourism makes up a large part of the global economy and often as a key to economic growth in both developing and developed countries is used. One of the factors that should be considered in tourism is climate. Because in many countries of weather and climate are considered a capital value for tourism. But until now the source of tourism, tourism has a major role in the educational literature. Since much of modern tourism based on the use of natural features - is based on physical, development of tourist sites was not dependent on one source; it involves a wide range of resources, especially natural resources.The climate is considered as a source of basic or supplemental. So that from that day climate comfort that tourists visit places to go It is very important for planners and planners to climatic data before, after and during the visit to places of need. The study characteristics and climatic differences and variations in time and space that govern their relationship with human activities, Ways in order to analyze the environmental conditions within the planning of tourism offers. Tourism is important to determine the index for more comfort. Comfort tourism climate index (TCI) is a combination of methods that were presented in 1985 by Mieczkowski. The TCI is a combination of factors affecting the comfort of tourists. The index, climatic comfort of the tourists the best travel time is determined. Also, the calculation for different regions or even the wider world in the remarkable contribution to the tourist destination of choice. East Azerbaijan province with many features and attractions for the tourism industry and attract tourism, But such is not worthy of the blessings that will benefit the industry, Using the climatic comfort of tourists can be accurately planned and managed to attract tourists to this lucrative industry.
2- Methodology
In this study, the studies of climatic conditions in East Azerbaijan province, to develop tourism in this province have dealt with the use of TCI. Due to the nature component of the approach to study the situation "a descriptive-analytic”. The purpose of this research, applied research and in literature, documents and library data collection method is used. In addition to analyzing data from Excel and GIS software is used. In this case, the first climate data from meteorological synoptic station is not needed in East Azerbaijan province, for a period of 20 years (2010-1990) were collected And then using TCI in different stages of 1)-calculation of daily comfort index (CID), variables that are used in this index, The maximum daily temperature and average minimum daily relative humidity is. 2) Boarding comfort index (CIA), variables that are used in this index includes the average daily temperature and average daily relative humidity. 3) Roth calculating rainfall (R), 4) - calculation Rtbh number of sunshine hours (S), 5)-Rtbh calculation of air flow (the mean wind speed) (W)), the province's tourism climate comfort for each of the stations in different seasons were calculated. The TCI index stations for each month of the year, the results were entered into GIS software environment. According to the results obtained point to be, Comfort conditions for climate zones across the province-level data point to be generalized. In order to generalize the results point to the entire surface of the image distance weighting interpolation method (IDW) have used and to the point of information stations will be converted to surface and TCI and maps for the entire province is obtained.
3- Discussion
In East Azerbaijan province, as one of the main tourist poles of various natural attractions, historical, cultural and prevailing climatic conditions in different regions of the province, in different seasons, the weather can be a factor be made to attract tourists. So that the quantitative evaluation Ptansl and detailed information about them can be made better use of these capabilities. Tourism in the comfort of the climate in different regions of East Azerbaijan province, the calculation of climatic parameters in each of the TCI and Rtbh each of the stations of various climate parameters, The ratings obtained for each of the parameters for each of the stations Metals replaced in the index formula and for each station in different seasons of the numerical value obtained among the rank and 0-100 are located. Indicate that climatic conditions so intolerable situation is ideal. The results of the index, the number of zones in the province climatourism GIS environment was used And the proportion and number of classes in different seasons for each station have the comfort of the climate is classified as tourists.
4- Conclusion
In recent years the influence of climatic factors on tourists' satisfaction, increased sensitivity and its importance in selecting a suitable place for tourists are staying. In this study, climate comfort for the tourists in the month of separation of East Azerbaijan province (TCI) used to have. The results were used to determine the climatic comfort of TCI in East Azerbaijan province, indicating that this index is a large variation in different regions of the province. So that the annual index of TCI in the months of May, June, July, August and September (May, June, July, August and September) with the best conditions of climatic comfort of the tourists are and January, February, November and March (December, January, February and March) due to the dominance of the high-pressure system, with the worst of these conditions are considered. Examine and compare the results of the TCI index for different regions of the province, and showed consistent results fit with the realities of the region's climate. 


 1- مقدمه

1-1- بیان مسأله

اصولا توسعة اقتصادی در هر کشوری نیازمند سرمایه گذاری در بخش‌ها و فعالیت‌های مختلف اقتصادی آن کشور است و بدون سرمایه گذاری در طرح‌های زیربنایی و رو بنایی، نمی‌توان انتظار گسترش اشتغال، تولید و رفاه اقتصادی را داشت، برای تحقق این مهم، امروزه بسیاری از کشورهای جهان، تمایل شدیدی به جذب سرمایه‌های خارجی پیدا کرده‌اند. سرمایه گذاری در زیرساخت‌های توریسم و استفاده از توان‌های بالقوة منطقه ای به منظور جذب توریست یکی از راه‌های مناسب بدین منظور است (ابراهیم‌زاده و آقاسی‌زاده،108:1388). زیرا توریسم بخش بزرگی از اقتصاد جهانی را تشکیل می دهد Scott and) (Mcboyle,2004,105. یکی از عواملی که باید در بحث توریسم مدنظر قرار گیرد، شرایط اقلیمی است (ضیایی و بختیاری،83:1388). زیرا وضعیت آب و هوای یک منطقه از جمله مهم‌ترین عوامل موثر در جهت جذب گردشگر و یا بالعکس تضعیف آن می باشد (ضیائی و بختیاری،83:1388). امروزه مطالعة ویژگی‌های اقلیمی و تفاوت‌ها و تنوعات زمانی و مکانی حاکم بر آنها و رابطة آن‌ها با فعالیت‌های انسانی، روش‌هایی را در راستای تجزیه و تحلیل شرایط محیطی در چارچوب برنامه‌ریزی گردشگری ارائه می‌دهد (تولایی،24:1386). برای ارزیابی عناصر اقلیمی، بر روی شرایط آسایش حرارتی انسان، نیاز است که از شاخص‌های آسایش حرارتی انسانی استفاده گردد. شاخص‌های آسایش، دیاگرام‌ها و جداولی هستند که تأثیر جمعی همزمان کلیة عوامل مؤثر بر احساس آسایش را یکجا نشان می دهند (صراف و همکاران،64:1389). این شاخص‌ها را بطور کلی می توان به سه دستة شاخص‌های اولیه که استنتاجی هستند فاقد ارتباط لازم بین فاکتورهای اقلیمی و فیزیولوژیکی می باشند. شاخص‌های زیست اقلیمی و ترکیبی تعداد بیشتری از عوامل را دربر می گیرند. این شاخص‌ها معمولا اثر مرکب عوامل را درنظر می گیرند. شاخص‌های مرتبط با فیزیولوژی انسانی که از معادلة بیلان انرژی بدن انسان مشتق گردیده اند، امروزه اعتبار بیشتری در مطالعات زیست اقلیم انسانی هم چنین آب و هوا شناسی توریسم کسب کرده‌اند (ذولفقاری،130:1386). شاخص اقلیم آسایش گردشگری ([1]TCI) یکی از روش‌های ترکیبی است که در سال 1985 توسط میچکوفسکی ارائه گردید. در واقع TCI ترکیبی از عوامل موثر بر آسایش گردشگران می‌باشد. به کمک این شاخص، مناسب ترین زمان سفر از نظر آسایش اقلیمی گردشگران تعیین می‌شود. همچنین با محاسبة آن برای مناطق مختلف کشور و یا حتی به طور وسیع‌تر در سطح جهانی می توان کمک شایان توجهی به گردشگران در انتخاب مقصد نمود.

1-2- اهمیت و ضرورت پژوهش

توریسم یکی از رشد یافته ترین صنایع نیمة دوم قرن بیستم است و اغلب به عنوان یک کلید برای رشد اقتصادی هم در کشورهای توسعه یافته و هم در حال توسعه استفاده شده است ) Font and Ahjem,1999,63 (. بر اساس برآوردهای انجام شده، توریسم بزرگترین فعالیت اقتصادی جهان می باشد (فرزین،1:1387) و در حال حاضر بسیاری از کشورها منافع اقتصادی و اجتماعی خود را از این صنعت دریافت می کنند و درآمدهای توریسم را برای توسعة زیرساخت‌های خود به کار می برند (Eccles and Casta, 1996:44) . از آنجا که بخش اعظمی از توریسم مدرن امروزی بر مبنای استفاده از ویژگی‌های طبیعی- فیزیکی استوار است، توسعة مکان‌های توریستی متکی به یک منبع نبوده، بلکه مستلزم طیف گسترده‌ای از منابع و بویژه منابع طبیعی است (تولایی،26:1386) به طوری که در بسیاری از کشورها آب و هوا و اقلیم به عنوان یک سرمایة با ارزش برای توریسم محسوب می شوند (Agnew and Palutikof,2001,41). بدین ترتیب اقلیم به مثابه یک منبع بنیانی و یا مکمل تلقی می شود (تولایی،26:1386). به طوری که اطلاع از آسایش اقلیمی آن روز‌هایی که گردشگران به دیدن اماکن می روند برای برنامه‌ریزان بسیار ارزشمند است و برنامه ریزان به اطلاعات اقلیمی قبل، بعد و در زمان بازدید اماکن نیاز دارند. بنابراین، تعیین شاخصی برای آسایش هرچه بیشتر توریسم اهمیت بسیاری دارد Freitas,2008) (. این در حالی است که آب و هوا و اقلیم تا به حال نقش اساسی در ادبیات آموزشی توریسم نداشته است. استان آذربایجان شرقی دارای قابلیت‌ها و جاذبه‌های فراوانی برای صنعت گردشگری و جذب گردشگر است، اما آنچنان که شایسته باشد نتوانسته از مواهب این صنعت بهره‌مند شود، با استفاده از تعیین اقلیم آسایش توریست‌ها می‌توان برنامه‌ریزی دقیقی برای جذب گردشگران و مدیریت این صنعت سودآور کرد.

1-3- اهداف پژوهش

- تعیین اقلیم آسایش توریست‌ها برای استان آذربایجان شرقی، برای توسعه توریسم این استان.

1-4- پیشینة پژوهش

تاثیر اقلیم بر تقاضای گردشگری و رضایت گردشگران باعث گردیده تا این عامل به عنوان یکی از مهم ترین عوامل موثر بر تصمیم گیری‌ها، جهت برنامه ریزی و انتخاب مقاصد گردشگری محسوب شود و با توجه به اهمیت گردشگری و جذب گردشگر برای جوامع، تحقیقات زیادی در این زمینه برای تعیین شرایط اقلیمی مناسب برای جذب گردشگران صورت گرفته است. که در زیر به بعضی از این تحقیقات اشاره می کنیم:

- ماتزاراکیس[2] (2001): در مقاله ای با عنوان آب و هوا و شرایط اقلیمی برای گردشگری در یونان، اشاره می کند که به دلیل اختلاف جغرافیایی فراوان بین مناطق داخلی یونان و جزایر آن شرایط اقلیمی آن نیز متفاوت است. به صورتی که در جزایر یونان از ماه جولای شرایط خوب و درجه حرارت کمتر از بخش‌های داخلی آن است. همچنین دمای هوا در هنگام ظهر در ماه اکتبر پایین تر از 18 درجه سانتی گراد است، این به این معناست که در این موقع از روز این مناطق در شرایط آسایش حرارتی قرار دارند و یا کمی گرمتر هستند و این مسأله هیچ استرس فیزیولوژیکی ایجاد نمی کند. از طرفی مناطق داخلی یونان از نظر درجه حرارت شرایط بدتری نسبت به جزایر آن دارند که علت آن وجود سیستم‌های مدیترانه ای در جزایر است که باعث تعدیل آب و هوای سواحل نسبت به مناطق داخلی می شود.

- آملونگ و وینر[3] :(2006) در مقالهً خود با عنوان توریسم مدیترانه ای، بررسی آینده با شاخص آسایش اقلیمی توریسم (TCI)، سناریوی تغییرات اقلیمی آینده را برای مناطق مدیترانه ای با استفاده از شاخص (TCI)آزمایش می کنند. این آزمایشات نشان می دهد که در فصل تابستان، در مدیترانه، آب و هوا بسیار گرم می شود و در مناطق شمالی اروپا آب و هوا مناسب تر و جذاب تر می شود. نتایج آزمایش همچنین نشان دهنده این است که در فصول بهار و پاییز شرایط آب و هوایی اکثر مناطق مدیترانه مخصوصاٌ اسپانیا، یونان و ترکیه مطلوب تر و دلپذیرتر می شود.

-‌هاوارد [4]:(2009) در مقاله ای تحت عنوان تغییرات آب و هوایی و آیندهً توریسم در کارائیب، زمان مناسب برای فعالیت‌های توریستی در آمریکای شمالی، شرق و غرب اروپا و سواحل اقیانوس آرام را بین ماه‌های می و آگوست و در شرق میانه، آسیا و آفریقا بین دسامبر و آوریل تعیین می کنند. همچنین بهترین زمان برای فعالیت‌های توریستی در کارائیب را بین ماه‌های دسامبر و آوریل تعیین می کنند. این زمانی است که شرایط آب و هوایی خیلی خوب است و در بقیه ماه‌ها شرایط قابل قبول یا حد مرزی است. علت بدتر شدن شاخص آسایش حرارتی در ماه‌های می و نوامبر افزایش بارندگی و درجه حرارت است.

- ذولفقاری، در مقاله ای با عنوان تعیین تقویم زمانی مناسب برای گردش در شهر تبریز با استفاده از شاخص‌های دمای معادل فیزیولوژیک و متوسط نظرسنجی پیش بینی شده در سال (1386)، به این نتیجه رسید که دورة آسایش اقلیمی در تبریز فقط به مدت 45 روز از اوایل خرداد تا اواسط تیر ماه به طول می انجامد (ذولفقاری،1386).

- شایان، در مقاله ای با عنوان مطالعة شرایط اقلیمی جزیرة کیش به منظور توسعة توریسم با استفاده از شاخص TCI در سال (1388)، بهترین فصل برای گردش و سفر به این منطقه را فصل زمستان معرفی می کند (شایان و همکاران،1388).

- اسماعیلی و صابر حقیقت، در مقاله ای با عنوان ارزیابی شرایط اقلیم آسایش بندر چابهار در جهت توسعه گردشگری، به این نتیجه رسیدند که در فصول سرد سال (آذر، دی، بهمن و اسفند) که بیش از نیمی از کشور دارای شرایط نامطلوب برای گردشگران می باشد، بندر چابهار به دلیل برخورداری از شرایط اقلیمی مطلوب می تواند مقصد گردشگران باشد.

1-5- سوالات و فرضیه‌های پژوهش

این پژوهش در راستای بررسی سوال و فرضیة زیر تدوین گردیده است:

- در مطالعة شرایط کلیماتوریسم استان آذربایجان شرقی، شرایط کلیماتوریسم تعیین شده برای استان، تا چه حد با واقعیات اقلیمی منطقه، تناسب و همخوانی دارد؟

- به نظر می رسد با استفاده از شاخص TCI و نرم افزار GIS، می توان شرایط کلیماتوریسم استان آذربایجان شرقی را متناسب با شرایط اقلیمی آن تعیین کرد.

1-6- روش تحقیق

با توجه به مؤلفه‌های مورد بررسی و ماهیت موضوع، رویکرد حاکم براین پژوهش «توصیفی- تحلیلی» است. این تحقیق از نظر هدف، کاربردی بوده و در بخش ادبیات تحقیق، برای جمع آوری اطلاعات از روش اسنادی و کتابخانه ای استفاده شده است. در ضمن برای تجزیه و تحلیل داده‌ها از نرم افزارهای Excel و GIS استفاده شده است. به این صورت که، ابتدا اطلاعات اقلیمی مورد نیاز نه ایستگاه سینوپتیک را از سازمان هواشناسی استان آذربایجان شرقی، برای یک دورة 20 ساله (2010- 1990) جمع آوری کردیم و سپس با استفاده از شاخص TCI در مراحل مختلف به ارزیابی شرایط کلیماتوریسم استان پرداختیم و نتایج به دست آمده از شاخص را وارد محیط GIS کرده و پهنه بندی کلیماتوریسم استان آذربایجان شرقی را برای ماه‌های مختلف سال تهیه کردیم. مراحل محاسبة شاخص TCI، به صورت زیر انجام گرفت:

- شاخص آسایش روزانه(CID): متغیرهایی که در این شاخص استفاده می شوند، شامل حداکثر دمای روزانه و میانگین حداقل رطوبت نسبی روزانه می باشد. این شاخص، شرایط آسایش گرمایی را در موقعی که حداکثر فعالیت گردشگری صورت می‌گیرد نشان می‌دهد و سهم آن در TCI، 40 درصد است. برای اندازه‌گیری آسایش حرارتی که مقدار آن بیان کننده احساس فیزیولوژیک و روانی فردی است از متغییرهای دما و رطوبت بر مبنای شکل خاص مربوطه به دست می‌آید. بدین ترتیب که از محل تقاطع دما و رطوبت نسبی به دست می‌آید. در این شاخص مساعدترین شرایط منطقه از لحاظ آسایش گرمایی محدودهً بین دما 27- 20 درجه و رطوبت نسبی بین 70 – 30 درصد است.

- شاخص آسایش شبانه روزی (CIA): متغیرهایی که در این شاخص استفاده می شوند شامل میانگین دمای روزانه و میانگین رطوبت نسبی روزانه است. این شاخص شرایط آسایش گرمایی را در کل شبانه روز نشان می‌دهد و سهم آن در TCI، 10 درصد است و برای محاسبهً مقدار آن از شکل مربوطه استفاده می‌شود.




شکل 1- شاخص آسایش (Mieczkowski,1985)



3- میزان بارندگی(R): بارش به طور کلی اثر منفی در فعالیت‌های گردشگری دارد. سهم این شاخص در TCI، 20 درصد است. در فورمول TCI، رتبهً بارش از جدول مربوطه به دست می‌آید. در این سیستم رتبه‌دهی با افزایش مقدار بارش رتبهً آن کاهش می‌یابد که نشان دهندهً تأثیر منفی بارندگی در امر گردشگری است.

جدول 1- نحوهً طبقه بندی رتبهً بارش در شاخصTCI

میانگین بارندگی ماهانه به میلیمتر(mm)






















150 یا بیشتر



- تعداد ساعات آفتابی(S): به طور کلی نور خورشید اثر مثبت در فعالیت‌های گردشگری دارد. این اثر هم از لحاظ روحی مهم است و هم از لحاظ کیفیت عکسی که گردشگر می‌خواهد تهیه کند مفید است. اما این عامل در اقالیم داغ، اثر ناراحت کننده‌ای دارد و ممکن است باعث آفتاب سوختگی نیز شود. این شاخص همانند شاخص بارش دارای ارزش 20 درصدی در شاخص TCI میباشد و به طور کلی، بیشترین نور آفتاب بیشترین امتیاز را دارای است.

جدول 2- طبقات متغیر تابش در شاخص اقلیم توریستی (Mieczkowski, 1985)

میانگین ساعات آفتابی در روز

رتبه ماهانه

10 ساعت و بیشتر


9:59-9 ساعت


8:59-8 ساعت


7:59-7 ساعت


6:59-6 ساعت


5:59-5 ساعت


4:59-4 ساعت


3:59-3 ساعت


2:59-2 ساعت


1:59-1 ساعت


کمتر از یک ساعت



5- جریان هوا (میانگین سرعت باد)(W): باد یک متغیر پیچیده در ارزیابی اقلیم گردشگری می باشد. اثر این متغیر بستگی به دمای هوا دارد. در اقالیم داغ به علت تبخیر و خنک کنندگی دارای اثر مثبت است و لی در اقلیم سرد به علت اثر خنک کنندگی، باد تآثیر منفی در آسایش دمایی انسان دارد. به همین دلیل چهار نوع سیستم رتبه دهی باد درنظر گرفته شده است. سیستم نرمال در ستون سوم جدول قرار دارد که در آن کمترین میانگین ماهانهً سرعت باد بیشترین رتبه را دارد. این سیستم زمانی استفادی می شود که میانگین حداکثر دما بین 15 تا 24 درجهً سانتی گراد باشد. سیستم بادهای آلیزه (ستون2)، اثرات مثبت تبخیر و سردکنندگی باد را در دماهای بالا نشان می‌دهد. این سیستم وقتی استفاده می‌شود که میانگین حداکثر دما بین 24 تا 33 درجه ساتیگراد باشد، در این مقیاس بادهای با سرعت متوسط بیشترین آسایش اقلیمی را ایجاد می‌کند و در نتیجه بالاترین رتبهً (5) را به خود اختصاص می‌دهد. برای مناطق اقلیمی داغ از ستون اول جدول استفاده می شود. یعنی وقتی که میانگین حداکثر دمای روزانه بیشتر از 33 درجه سانتیگراد باشد. در این سیستم باد به طور کلی اثری منفی دارد، اما در سرعت‌های پایین می‌تواند اثری مثبت داشته باشد، به همین خاطر بیشترین رتبهً (2) را بادهای با میانگین سرعت پایین کسب می‌کند. با توجه به اثر منفی باد در دماهای پایین یک نوموگرام ترسیم شده است تا برای ماه‌هایی که حداکثر دمای روزانه کمتراز 15 درجه سانتیگراد و میانگین سرعت باد بیشتر از km/h 8 (حدود m/s 2) باشد، مورد استفاده واقع شود. این نوموگرام در شکل 2-4 نشان داده شده است (Mieczkowski ,1985).









جدول 3- رتبه دهی مؤلفهً باد در شاخص TCI

اقالیم داغ

سیستم بادهای آلیزه

سیستم نرمال

مقیاس بوفورت

سرعت باد (Km/h)

















































شکل 2- سیستم رتبه‌دهی اثر خنک‌کنندگی باد در شاخصTCI )(Mieczkowski, 1985



برای محاسبهً شاخص آسایش اقلیم گردشگری، متغییرهای فوق با توجه به ارزش نسبی در آسایش اقلیم گردشگری وزن دهی می شوند و در رابطه (1) قرار می گیرند تا مقدار TCI به دست آید.

رابطه (1)


بعد از محاسبهً شاخص TCI ایستگاه‌ها برای هر ماه از سال، با توجه به اینکه نتایج به دست آمد به صورت نقطه‌ای است، به منظور پهنه‌بندی شرایط آسایش اقلیم سطح کل استان داده‌های نقطه ای به سطح تعمیم داده می شود. به منظور تعمیم نتایج نقطه‌ای به سطح کل استان از روش درون یابی وزن دهی عکس فاصله (IDW)[5] استفاده کرده ایم و به این عمل اطلاعات نقطه ای ایستگاه‌ها تبدیل به اطلاعات سطحی می شود و نقشهً TCI برای کل استان به دست می آید. در نهایت پس از محاسبهً TCI، مقدار عددی آن بین 100- 0 قرار می گیرد که هر منطقه با توجه به شرایط اقلیمی آن، عددی را در آن محدوده به خود اختصاص می دهد. در جدول (4)، یک نوع تقسیم بندی برای این شاخص ارائه شده است.


جدول 4- مقادیر عددی شاخص اقلیم گردشگری و نام گذاری گروه اقلیمی مربوط به آن

حدود شاخص (TCI)


گروه اقلیمی

100- 90


اید آل

89- 80



79- 70


خیلی خوب

69- 60



59- 50


قابل قبول

49- 40



39- 30



29- 20


بسیار نامطلوب

19- 10


بسیار نامطلوب

9- ( 9- )


غیر قابل تحمل

(10- )- (20- )


غیر قابل تحمل


1-7- محدودة مورد مطالعه

آذربایجان شرقی با 5/46934 کیلومترمربع وسعت در شمال غرب کشور قرار دارد. رود ارس حدودشمالی آن را با جمهوری‌های آذربایجان و ارمنستان و رود قطور و آب‌های دریاچه ارومیه و همچنین کوههای تخت سلیمان، حدود غربی آن را با آذربایجان غربی تشکیل می دهند. در جنوب کشیدگی رشته کوهها، دره‌ها و جلگه‌ها موجب پیوستگی توپوگرافیک استان، باآذربایجان غربی و زنجان می شود. در شرق، دره رود و کوه‌های سبلان و چهل نور، رود قزل اوزن، این خطه را از استان اردبیل جدا می‌سازد (سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی،1376: 27). این استان در سال 1375 حدود 3325540 نفرجمعیت داشته و از لحاظ تقسیمات سیاسی هم اکنون این استان دارای 19 شهرستان،42 شهر،133 دهستان و 3149 آبادی است. شهرستان‌های این استان عبارت انداز: اهر، بستان آباد، بناب، تبریز، سراب، شبستر،کلیبر، عجبشیر، مراغه، مرند، هریس، هشترود، آذرشهر، اسکو، جلفا، ملکان، چاراویماق و ورزقان ).




شکل 3- نقشهً موقعیت منطقهً مورد مطالعه



2- مفاهیم، دیدگاه‌ها و مبانی نظری

2-1- تعاریف و مفاهیم

- توریسم: توریسم براساس تعریف سازمان جهانی گردشگری، به کلیة فعالیت‌های افرادی اطلاق می شود که به مکان‌هایی خارج از محیط عادی خود به منظور گذراندن اوقات فراغت، انجام کار و سایر هدف‌ها، برای مدت کمتر از یک سال می روند. به این ترتیب، محور توریسم از مسافرت‌هایی که صرفاً به منظور گذراندن تعطیلات و سپری کردن چند روز برای دیدار دوستان و آشنایان و بازدید از مناطق جذاب انجام می گیرد، بسی فراتر می رود (زاهدی، 1385: 4). اقتصاد دانان سویس(1942) که بیشتر، گردشگری را محور تحقیقات خود قرار داده بودند، آن را برقراری مجموعة روابطی می دانستند که از مسافرت و اقامت افراد غیر بومی، بدون حضور و اشتغال دایم در مکانی، به وجود می آید. این تعریف مدت‌ها مورد قبول انجمن بین المللی متخصصان علمی گردشگری بوده است (کاظمی، 1386: 16).

- اقلیم: معمولا در هر مکان مشخص در طول سال یک هوای معین به دفعات بیشتری جابه جا می شود، به طوری که از نظر فراوانی، این هوا در آن مکان نمود بیشتری می یابد. این هوا در هر منطقه، «آب و هوای آن منطقه» به حساب می آید. پس آب و هوا (اقلیم) عبارت است از: هوای غالب در یک محل در دراز مدت (علیجانی و کاویانی،5:1385).

- اقلیم آسایش

منظورا ز شرایط آسایش انسان یا منطقة آسایش مجموعه شرایطی است که از نظر حرارتی و رطوبتی، حداقل 80 درصد از افرادی که به صورت تصادفی، انتخاب و در آن شرایط قرار داده می شوند قضاوت ذهنی حالت آسایش را داشته باشند (کسمایی،50:1372). روش‌های مختلفی برای طبقه بندی‌های اقلیمی از دیدگاه آسایش انسان وجود دارد که از جمله می توان به شاخص دمای معادل فیزیولوژیک، شاخص تخمین متوسط آرا و شاخص تنش تجمعی و شاخص TCI اشاره نمود.

- اقلیم‌شناسی توریستی

مطالعات «اقلیم‌شناسی توریستی» در یک دید کلی با مفاهیم «اقلیم» و «توریسم» در ارتباط است. اقلیم شناسی توریسم یک حوزه میان رشته­ای است که از یک سو با اقلیم شناسی، به ویژه گرایش کاربردی در آن پیوند خورده و از دیگر سو با موضوع گسترده­ی توریسم به هم آمیخته است. اقلیم، مفهوم هوا را در خود دارد. «توریسم» که مفهوم «تفریح و سرگرمی» را شامل می‌شود، عمل مسافرت برای تفریح و سرگرمی تعریف می‌شود و تفریح بعنوان فعالیتی اختیاری برای علایق و لذت شخصی می‌باشد. بنابراین عناصری برابر در عناوین دوگانه اقلیم و هوا از یک طرف و توریسم و تفریح از طرف دیگر وجود دارند. آنها در مطالعات اقلیم شناسی توریستی اغلب به جای هم استفاده می‌شوند (De Freitas,2003:4).

- شاخصTCI [6]

شاخص آسایش اقلیمی TCI)‌ (که در سال 1985 توسط میچکوفسکی ارائه گردید. در واقع ترکیبی از عوامل اقلیمی موثر بر آسایش گردشگران می باشد. این شاخص از بعد بیوکلیماتیک بر گردشگری مطرح می شود (ضیائی و بختیاری،84:1388). امتیاز شاخص TCI، نسبت به دیگر شاخص‌ها این است که، این شاخص از کلیه متغیرهای مهم اقلیمی یعنی دما، رطوبت، بارش، باد و ساعات آفتابی که مجموعه شرایط حرارتی بدن انسان را کنترل می کنند، در ارتباط با فعالیت‌های توریستی استفاده می کند. TCI می تواند اطلاعاتی در زمینهً شرایط آب و هوایی مقصد را در زمان‌های مختلف سال ارائه دهد و توریست می تواند زمانی را برای سفر به آنجا انتخاب کند که دارای شرایط آب و هوایی مطلوب و دلخواه وی باشد (صراف و همکاران،67:1389). در این شاشخص تعدا هفت متغییر مورد استفاده قرار می گیرد که عبارتند از: - میانگین روزانة دمای خشک در هر ماه بر حسب درجة سانتی گراد(DBT)، - میانگین روزانة رطوبت نسبی هوا در هر ماه بر حسب درصد(RH mean)، - میانگین روزانة حداکثر دمای خشک در هر ماه بر حسب درجة سانتیگراد) T max ( - میانگین روزانة حداقل رطوبت نسبی در هر ماه بر حسب درصد (RH min)، - میانگین روزانة مقدار کل بارندگی در هر ماه بر حسب میلی متر®، - میانگین روزانة تعداد ساعات آفتابی در هر ماه(S)، - میانگین روزانة سرعت باد در هر ماه بر حسب کیلومتر بر ساعت(W) است.

2-2- دیدگاه‌ها و مبانی نظری

- اقلیم، عامل مکان یابی در صنعت گردشگری

اقلیم به منزله یکی از عناصر ژئوفیزیکی سازنده فضای جغرافیایی است که می‌تواند سبب تسهیل و یا بر عکس نفی سکونت بشری در مکان‌ها شود. انسان در فضایی که بیشترین درجه آسایش و امکانات بقا را به لحاظ اقلیمی ارائه می دهند تمایل به استقرار دارد. گردشگری به عنوان یک فعالیت بشری توسط این گونه انگیزه‌ها و عوامل کنترول و هدایت می شود. بدین سان اقلیم یک معیار مهم در راستای شکل گیری مکان‌های گردشگری تلقی می شود. اقلیم است که تعیین می نماید که چگونه یک مکان مورد استفاده قرار می گیرد. این باور عمومی در بین جغرافیدانان وجود دارد که نقش اقلیم در گردشگری در شرایطی مهم است که مقیاس سرزمینی و واحد تجزیه و تحلیل کوچک باشد. بنابراین اقلیم عامل مؤثر در مقیاس ناحیه ای و جهانی تلقی می شود (تولایی،1385: 24-25).

- اقلیم، به عنوان یک منبع طبیعی

اقلیم می تواند به عنوان عامل جذب در صنعت گردشگری مطرح باشد و نقش غالب در انتخاب مکان‌های گردشگری ایفا نماید (Gomez Martin,2000). ویژگی‌های اقلیمی همراه با سطح سلامتی و وضعیت اجتماعی- سیاسی اماکن گردشگری در انتخاب و جذب گردشگران مؤثر است (Monferrand, 2002:23). زیرا مجموعه مکان جغرافیایی، توپوگرافی، چشم‌انداز، گیاهان و جانوران، هوا و اقلیم منابع طبیعی پایه را برای تفریح و توریسم در یک مکان تشکیل می‌دهند. مفهوم اقلیم توریستی یک کنترل اقلیمی را بر منابع تایید می‌کند، که طبق نظر هیبس[7] (1966) اقلیم می‌تواند بعنوان یک منبع تفریحی در مکانها و زمانهای مختلف در یک طیف مطلوب تا نامطلوب قرار گیرد. بنابراین اقلیم منبعی است که بوسیله توریسم مورد استفاده قرار می‌گیرد، همچنین مورد علاقه و توجه آن نیز می‌باشد و این منبع می‌تواند مورد سنجش و اندازه‌گیری قرار گیرد. به این طریق اقلیم می‌تواند بعنوان یک ثروت اقتصادی برای توریسم مطرح باشد. ثروت می‌تواند اندازه‌گیری شود، همچنین منبع آن نیز قابلیت آنرا دارد که مورد ارزیابی قرار گیرد.(De Freitas , 2003:4-5)

- اقلیم، به عنوان عامل محدود کننده در گردشگری

مشخصات و ویژگی‌های اقلیمی الزاماً وضعیت توریسم را مشخص نمی‌کند، اما عاملی مهم برای شرایط مالی عوامل وآژانس‌های توریستی وهمچنین تجربیات شخصی توریستی می‌باشد. مناطق مختلف دنیا دارای یک پتانسیل توریستی هستند و در این میان هوا و اقلیم به عنوان عوامل محدود کننده می‌توانند عمل کنند. برای مثال دست‌اندرکاران بخش توریسم، مناطقی را که دارای جاذبه و پتانسیل کمی دارند به علت این که اقتصادی نیست، توسعه نمی‌دهند. از طرف دیگر، توریست‌ها نیز اگر این مناطق را برای بازدید انتخاب کنند از شرایط نامطلوب و نامناسبی مانند هزینه‌های زیاد حمل‌و‌نقل و عدم آسایش بعلت وجود استرس‌های گرمایی و سرمایی، رنج خواهد برد. همچنین خسارت‌های مالی نیز ممکن است در نتیجه نوسانات و تغییرات هوا ایجاد شود. تابستان‌های بارانی یا زمستان‌های با برف کم می­تواند تاثیر مشخصی بر توریسم داشته باشد (De Freitas , 2003:5).

- اقلیم، به عنوان فاکتوری در تقاضای تفریح و توریسم

تفریح یک رفتار اختیاری است که از سوی فرد با انتخاب آزاد صورت می‌گیرد. در نتیجه، توریست مناطقی را برای مقصد انتخاب خواهد کرد که دارای شرایط اقلیمی مناسب باشند. ماهیت اختیاری بودن تفریح به این معنی است که اگرشرایط آسایش و راحتی در یک منطقه کم شود، وجود توریست‌ها نیز در آن منطقه کاهش می‌یابد. بنابراین، با توجه به تاثیر رضایت وآسایش بر تعداد توریست‌ها در یک منطقه می‌توان گفت یکی ازاین عوامل منابع اقلیمی است که به عنوان یک عامل تقاضا مطرح است. برای تعیین شاخص تقاضا در این زمینه به نظر دفریتاس (1990) و پائول(1971) می­توان از تعداد بازدیدکننده‌ها یا افرادی که به آن منطقه جذب شده‌اند و ساکن در هتل‌ها یا متل‌ها هستند استفاده کرد (Rense,1974:217). بنابراین با توجه به اهمیت اقلیم در فعالیت‌های تفریحی، اطلاعات اقلیمی می‌تواند در طراحی، برنامه‌ریزی و شناساندن مناطق تفریحی کمک کند.

3- یافته‌های پژوهش

شرایط اقلیم توریستی استان آذربایجان شرقی در مقیاس ماهانه با استفاده از شاخص اقلیم توریستی مورد بررسی قرار گرفت. نتایج حاصله برای هر ماه به صورت مجزا در زیر آورده شده است.

3-1- وضعیت اقلیم توریستی استان آذربایجان شرقی در ماه ژانویه: در ماه ژانویه به علت استیلای سیستم پرفشار بر منطقه، شرایط نامطلوب اقلیم توریستی بر آن حاکم است.




شکل 4- نقشهً TCI، استان آذربایجان شرقی در ماه ژانویه



3-2- وضعیت اقلیم توریستی استان آذربایجان شرقی در ماه فوریه: در ماه فوریه همانطور که نقشهً شمارهً سه نشان می دهد شرایط اقلیم توریستی استان شامل دو طبقهً نامطلوب و قابل قبول می باشد.




شکل 5- نقشهً TCI، استان آذربایجان شرقی در ماه فوریه



3-3- وضعیت اقلیم توریستی استان آذربایجان شرقی در ماه مارس: در ماه مارس که همزمان با آغاز فصل بهار است شاریط اقلیمی استان بهبود می‌یابد به طوری که نقشه چهار نشان می دهد قسمت عمده‌ای از استان دارای شرایط اقلیم توریستی خوب است.




شکل 6- نقشهً TCI، استان آذربایجان شرقی در ماه مارس



3-4- وضعیت اقلیم توریستی استان آذربایجان شرقی در ماه آوریل: در ماه آوریل که فصل بهار آغاز می شود. در این ماه شرایط اقلیم توریستی استان دارای تنوع بیشتری می‌شود به طوری که قسمت‌های از استان دارای شرایط قابل قبول، قسمت‌هایی خوب و خیلی خوب و بخشی از استان دارای شرایط عالی است.




شکل 7- نقشهً TCI، استان آذربایجان شرقی در ماه آوریل



3-5- وضعیت اقلیم توریستی استان آذربایجان شرقی در ماه می: در ماه می همان طور که نقشه (6) نشان می‌دهد قسمت عمده‌ای از استان دارای شرایط اقلیم آسایش عالی است. در این ماه قسمت‌های از استان شرایط اقلیم آسایش ایده آل را تجربه می‌کنند.



شکل 8- نقشهً TCI، استان آذربایجان شرقی در ماه می



3-6- وضعیت اقلیم توریستی استان آذربایجان شرقی در ماه ژوئن: نقشهً شمارهً هفت نشان می دهد که بخش عمده ای از استان آذربایجان شرقی در ماه ژوئن از نظر اقلیم آسایش توریستی، شرایط ایده آلی دارد، فقط در قسمت جنوب شرقی در شهرستان جلفا شرایط عالی است.




شکل 9- نقشهً TCI، استان آذربایجان شرقی در ماه ژوئن



3-7- وضعیت اقلیم توریستی استان آذربایجان شرقی در ماه جولای: شرایط آسایس اقلیمی توریست‌ها در ماه جولای در نقشهً هشت نشان داده شده است. همان طور که نقشه نشان می‌دهد، ایستگاه‌های کلیبر و اهر و سراب از نظر شرایط آسایش اقلیمی در وضعیت ایده‌آل قرار دارند.




شکل 10- نقشهً TCI، استان آذربایجان شرقی در ماه جولای



3-8- وضعیت اقلیم توریستی استان آذربایجان شرقی در ماه آگوست: همان طور که نقشهً نه نشان می‌دهد شرایط آسایش اقلیم توریستی استان در ماه آگوست، شباهت زیادی با شرایط حاکم در ماه جولای دارد و تنها تفاوت آن‌ها این است که در ماه جولای شرایط آسایشی ایده‌آل در ایستگاه کلیبر حاکم است ولی در ماه آگوست شرایط عالی حاکم است.




شکل 11- نقشهً TCI، استان آذربایجان شرقی در ماه آگوست



3-9- وضعیت اقلیم توریستی استان آذربایجان شرقی در ماه سپتامبر: در ماه سپتامبر در سطح استان از نظر شرایط آسایش اقلیمی، سه وضعیت حاکم است. به طوری که نقشه ده نیز نشان می‌دهد قسمت عمده‌ای از استان دارای شرایط عالی و ایده‌آل و قسمت کوچکی از شهرستان سراب دارای شرایط خیلی خوب است.




شکل 12- نقشهً TCI، استان آذربایجان شرقی در ماه سپتامبر



3-10- وضعیت اقلیم توریستی استان آذربایجان شرقی در ماه اکتبر: در این ماه از سال به دلیل نفوذ سیستم‌های پرفشار غربی به تدریج از شرایط ایده آلی که در ماه‌های قبل حاکم بوده کاسته می‌شود و در سطح استان شرایط خیلی خوب و عالی حاکم می‌شود.




شکل 13- نقشهً TCI، استان آذربایجان شرقی در ماه اکتبر



3-11- وضعیت اقلیم توریستی استان آذربایجان شرقی در ماه نوامبر: نقشهً دوازده وضعیت آسایش اقلیم توریستی استان آذربایجان شرقی را در ماه نوامبر نشان می‌دهد. این نقشه نشان می‌دهد که با فرا رسیدن ما نوامبر رفته رفته از شرایط آسایش اقلیمی ایده آل و عالی کاسته می‌شود و به تدریج شرایط خوب و قابل قبول در سطح استان حاکم می‌شود.




شکل 14- نقشهً TCI، استان آذربایجان شرقی در ماه نوامبر



3-12- وضعیت اقلیم توریستی استان آذربایجان شرقی در ماه دسامبر: در ماه دسامبر به علت استیلای شرایط هوایی سرد و به دلیل گسترش سیستم‌های غربی و کاهش دما، شرایط آسایش اقلیم توریستی نامطلو بر سطح استان حاکم می شود. به طوری که نقشه سیزده نشان می‌دهد تقریبا همه سطح استان شرایط نامطلوبی حاکم است.




شکل 15- نقشهً TCI، استان آذربایجان شرقی در ماه دسامبر

4- آزمون فرضیات

نتایج حاصل از محاسبة شاخص اقلیم آسایش گردشگری( TCI) برای ایستگاه‌های سینوپتیک استان آذربایجان شرقی و نقشه‌های تهیه شده، حاکی از تناسب و هم خوانی نتایج با واقعیات اقلیمی مناطق مختلف استان است. بنابراین، فرضیة پژوهش، مبنی بر این که؛ با استفاده از شاخص TCI و نرم افزار GIS می‌توان شرایط کلیماتوریسم استان آذربایجان شرقی را متناسب با شرایط اقلیمی آن تعیین کرد، تأیید می‌گردد.

5- بحث و نتیجه‌گیری

امروزه مطالعه و شناسایی محدودیت‌ها و مخاطرات تهدید کننده جوی و اقلیمی و نیز آگاهی از جاذبه‌ها و پتانسیل‌های نهفته در ویژگی‌های جوی و اقلیمی و جغرافیای گسترده در فصل‌های مختلف سال به منظور ملحوظ داشتن آنها در برنامه‌ریزیهای مختلف ملی و استانی نظیر توسعه گردشگری از اهمیت زیادی برخوردار است. به طوری که در چند سال اخیر تاثیر عوامل اقلیمی در رضایتمندی گردشگران، باعث افزایش حساسیت و اهمیت آن در انتخاب مکانی مناسب برای اقامت گردشگران شده است. زیرا راحتی و سلامتی انسان (گردشگران)، بیش از هر عاملی تحت تأثیر وضعیت هوا و شرایط اقلیمی است. گردش خون، تنفس و همچنین عملکرد سیستم‌های عصبی تا حد زیادی تحت تأثیر این عوامل محیطی قرار می‌گیرند. در استان آذربایجان شرقی، به عنوان یکی از قطب‌های اصلی گردشگری، به دلیل حاکم بودن شرایط متفاوت آب و هوایی در در فصول مختلف سال، در مناطق مختلف این استان، آب و هوا می تواند به عنوان یک عامل جذب کننده برای توریست‌ها مطرح باشد. به طوری که با ارزیابی‌های کمی این پتانسل‌ها و اطلاع رسانی دقیق در مورد آن‌ها می‌توان استفادهً بهتری از این قابلیت‌ها نمود. در این پژوهش برای تعیین اقلیم آسایش توریست‌ها در استان آذربایجان شرقی به تفکیک ماه از شاخص (TCI) استفاده کرده ایم. نتایج به کار گیری شاخص TCI در تعیین اقلیم آسایش استان آذربایجان شرقی نشان دهندهً این است که این شاخص در مناطق مختلف استان دارای تنوع زیادی است. به طوری که با توجه به ویژگی سالانهً شاخص TCI در سطح استان ماه‌های می، ژوئن، جولای، آگوست و سپتامبر (اردیبهشت، خرداد، تیر، مرداد و شهریور) دارای بهترین شرایط از نظر آسایش اقلیمی گردشگران می باشد و ماه‌های ژانویه، فوریه، نوامبر و مارس (آذر، دی، بهمن و اسفند) دارای بدترین شرایط از این نظر می باشند. بررسی و مقایسة نتایج به دست آمده از شاخص TCI برای مناطق مختلف استان، حاکی از همخوانی و تناسب نتایج پژوهش با واقعیت‌های اقلیمی این مناطق دارد.

1. Tourism Climate Index

1. Matzarakis

[3]. Amelung and Viner

[4]. Howard

1. Inverse Distance Weighted

1. Tourism Climate Index

1. Hibbs

ابراهیم زاده، عیسی و عبدالله، آقاسی زاده (1388): تحلیل عوامل موثر بر گسترش گردشگری در ناحیة ساحلی چابهار با استفاده از مدل راهبردی SOWT، مطالعات و پژوهش‌های شهری و منطقه ای، سال اول، شمارة اول، تابستان.
ابراهیمی، عبدالحمید و همکاران (1389): بررسی تاثیر تبلیغات برای جذب گردشگران (نمونة: گردشگران بین‌المللی شهراصفهان)، جغرافیا و توسعه، شمارة 17، بهار.
اسماعیلی، رضا و اکرم صابر حقیقت (1389): ارزیابی شرایط اقلیم آسایش بندر چابهار در جهت توسعه گردشگری، «مجموعه مقالات چهارمین کنگره بین المللی جغرافیدانان جهان اسلام»، زاهدان، فروردین 1389.
تولایی، سسیمین (1386): مروری بر صنعت گردشگری،دانشگاه تربیت معلم. تهران.
ذولفقاری، حسن، (1386): تعیین تقویم زمانی مناسب باری گردش در تبریز با استفاده از شاخص‌های دمای معادل فیزیولوژی و متوسط نظرسنجی پیش بینی شده، پژوهش‌های جغرافیایی، شمارة62، زمستان.
رمضانی، بهمن، (1385): شناخت پتانسیل‌های اکوتوریستی آسایش زیست اقلیمی تالاب کیاکلایه لنگرود با روش اوانز، مجلة جغرافیا و توسعة ناحیه ای، شمارة هفتم.
زاهدی، شمس السادات، (1385): مبانی اکوتوریسم (با تأکید بر محیط زیست)، چاپ اول، تهران: انتشارات دانشگاه علامه طباطبایی.
سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان آذربایجان شرقی، (1376)، سیمای شهرستانهای استان، انتشارات سازمان مدیریت.
شایان، سیاوش و وحید فیضی و حشمت کشاورزی (1388): مطالعة شرایط اقلیمی جزیرة کیش به منظور توسعة توریسم با استفاده از شاخصTCI، مقالات برگزیدة پنجمین همایش ملی خلیج همیشه فارس.
صراف، بهروز و طاهره جلالی و آذین جلال کمالی، (1389): پهنه بندی کلیماتوریسم منطقهً ارسباران با استفاده از شاخص TCI، مجلهً فضای جغرافیایی، سال دهم، شمارهً 30، تابستان 1389.
ضیاعی، محمود و آرشین بختیاری (1388): شاخص اقلیم آسایش گردشگری جزیرة کیش، مقالات برگزیدة پنجمین همایش خلیج همیشه فارس.
علیجانی، بهلول، محمد رضا کاویانی (1385): مبانی آب و هوا شناسی، انتشارات سمت.
فرزین، محمدرضا (1387): اقتصاد گردشگری، شرکت نشر و چاپ بازرگانی وابسته به موسسة مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی.
کاظمی، مهدی(1386): مدیریت گردشگری، چاپ دوم، تهران: انتشارات سمت.
کسمایی، مرتضی (1372): پهنه بندی اقلیمی ایران، مسکن و محیط‌های مسکونی، مرکز تحقیقات ساختمان و مسکن، شماره 151، تهران.
Amelung.B and Viner.D (2006): Mediterranean Tourism: Exploring The Futur With The Tourism Climatic Index, Journal Of Sustainable Tourism. 0966-9582/040349-18.
Bynoe, Dennylewis, Howard, Stacia and Mppre, Winston (2001):Climate Change And Tourism Features In The Caribban, Munich Personal Repec Archive (MPRA), C43:Q5:L83.
Daniel Scott, Geoff McBoyle, Michael Schwartzentruber (2004): Climate change and the distribution of climatic resources for tourism in North America, department of geography, university of waterloo,200 university avenue west, waterloo,Ontario N2L 3G1, Canada.vol.27:105-117.
De Freitas,CR, Daniel Scott, Geff McBoyle (2008): A,secondgeneration climate index for tourism(CIT)specification and verification.
Font Xavier and Ahjem Tor E (1999), Searching for a balance in tourism development strategies, international journal of contemporary.
Eccles Gavin, Costa Jorge (1996),Perspectives on tourism development, International Journal of Contemporary Hospitality Management, Volume:8 Number:7 pp: 44-51
Gomez Martin, M (2000):Climate and Tourism in Catalonia: assessment of the climate- tourist potential of the aestival station.OHD dissertation in geography, University of Barselona.
Matzarakis, Andreas (2001): Climate andbioclimate information for tourism in Greece, Meteorological Institute, University of Freiborg, Werderring 10, D-79085 Freiborg, Germany.
Mieczkowski. Z (1985): The tourism climatic index: a method of avaluating world climats for tourism. The Canadian Geografer,29: 220-233.
Maureen D.Agnew and Jean P.Palutikof (2001): Climate Impacts On The Demand For TOURISM, climat research unit, school of environmental sciences, university of east anglia, Norwich, united kingdom, NR4 7TJ.
Monferrand, A (2002): The weather, a major hazard in the tourist frequenting, Espaces, tourism and loisirs 190:22- 24.
Rense, W.C(1974): Weather as an influencing factor in the use of Oregons coastal recreation areas.Ph.D. thesis, Dept of Geography, Oregon State University,pp 217.
Scott, Daniel, McBoyle, Geoff and Schwartzentruber, Michael (2004): Climate change and the distribution of climatic resources for tourism in North America, department of geography, university of waterloo,200 university avenue west, waterloo,Ontario N2L 3G1, Canada.vol.27:105-117.