Studying the Distributions and Areas of Sand Dunes in Iran Using Remote Sensing Methods

Document Type : Research Paper

Authors

Ph.D. of Geomorphology, University of Tehran, Tehran, Iran

Abstract

Abstract
Sand dunes are prominent features of desert regions and are widely distributed across Iran. Despite their significant environmental impacts and importance in various planning processes, comprehensive studies on Iran's sand dunes have been lacking. This study aimed to evaluate the morphometric and morphodynamic characteristics of Iran's sand dunes. Google Earth and Landsat 8 images were utilized as the primary research data, while the key analytical tools employed were Google Earth and ArcGIS. Initially, the study delineated the areas of all sand dunes in Iran, categorizing them into 9 classes based on their geographical locations. Using Google Earth images and data from 791 sample points, the movements of the sand dunes were assessed from 2005 to 2020. The findings revealed that the total area of Iran's ergs was 47,811 km2, accounting for approximately 2.9% of the country's total area. Notably, Lut Sand Dune covering 14,629 km2, the sand dunes surrounding the desert plain of Chaleh-Mesileh with 13,081 km2, and the eastern sand dunes with 5,737 km2 represented the largest sand dune formations in Iran. Furthermore, the morphodynamic assessment indicated that the highest movement rates exceeding 90 m occurred in the southern regions of the main Lut sand dunes, Sistan sand dunes, and Shotori ergs. In contrast, specific areas, such as the isolated sand dunes of Khuzestan, exhibited minimal movement—approximately 2 m—due to stabilization efforts by vegetation from 2005 to 2020.
 
Keywords: Sandstone Morphometry, Sandstone Morphodynamics, Iranian Sandstones.
 
Introduction
Morphology of sand dunes is influenced by various factors, including topography, wind speed, and wind direction. Given that the speed and direction of winds in a region can vary significantly across different seasons and due to diverse topographic influences, the morphology of sand dunes is also highly variable. Additionally, sand dunes exhibit active dynamics that can pose various hazards, such as encroaching on human settlements and creating dust centers, making their study crucial. Research on the geographical distribution of sand dunes worldwide has shown that a substantial portion is found in the subtropical high-pressure belt. As Iran is situated within the dry and desert belt of the world, sand dunes are both widespread and extensive throughout the country. Moreover, significant cities are located near these sand dunes, emphasizing the importance of understanding the natural factors at play, particularly the role of wind in sand transport. Despite the extensive presence of sand dunes in Iran, comprehensive studies on them are lacking. The existing research has primarily been case-specific with no thorough scientific investigations conducted, resulting in many of Iran's sand dunes remaining poorly understood or unknown. Given these issues, it is essential to identify and monitor Iran's sand dunes, provide a general classification, and evaluate their morphometric and morphodynamic characteristics. This research aimed to address these important aspects.
 
Materials and Methods
This study employed remote sensing methods, utilizing Google Earth and Landsat 8 images as the primary sources of research data. The key tools used were Google Earth and ArcGIS, the first of which facilitated mapping the areas of sand dunes and monitoring their movements, and the second was employed to create the necessary maps. Additionally, the Inverse Distance Weighting (IDW) interpolation method was utilized to generate a map illustrating sand dune movements. The study was conducted in 3 general stages aligned with its objectives. In the 1st stage, the information about the locations of sand dunes in Iran was gathered through library research. Subsequently, the precise locations of these dunes were mapped using Google Earth images and a manual digital method. In the 2nd stage, the mapped sand dunes were categorized into 9 classes based on their geographic locations. Following this classification, the total areas of each dune and its subcategories were calculated. In the 3rd stage, the status of sand dune movements from 2005 to 2020 was assessed using Google Earth images and the data from 791 sample points.
 
Research Findings
The findings indicated that the total area of Iran's sand dunes was 47,811 km2, accounting for approximately 2.9% of the country's total area. Among these, Lut Erg covering 14,629 km2 stood out as the largest, which constituted 30.6% of the total area of sand dunes in Iran. Following Lut Erg, the southern Alborz-Kavir Plain and the eastern sand dunes were the next largest with areas of 13,081 km2 (27.4%) and 5,737 km2 (12%), respectively. Monitoring the movements of sand dunes using 791 sampling points revealed significant movements between 2005 and 2020. In certain areas, particularly in the southern regions of the main Lut sandbank, sand dunes had shifted by approximately 100 m. Additionally, Sistan and Baluchestan Erg and Shottri Erg exhibited considerable movements during this period. Conversely, in regions, such as the isolated erg of Khuzestan, the movements of sand dunes was minimal—about 2 m—due to stabilization from vegetation cover between 2005 and 2020.
 
Discussion of Results & Conclusion
The findings of this study demonstrated that sand dunes were significantly distributed across Iran, covering extensive areas of the country's desert and coastal regions. This geographical diversity had led to the assignment of different names to sand dunes in various regions. Due to their wide variety and the absence of a comprehensive classification system, this study categorized Iran's sand dunes into 9 distinct classes based on their locations. The results indicated that the total area of sand dunes in Iran was 47,811 km2, representing approximately 2.9% of the country's total area. Notably, Lut Riq was identified as the largest sand dune formation, encompassing 30.6% of the total sand dune area in Iran. Furthermore, assessment of the morphodynamic status of these sand dunes revealed that in some regions, the rate of movement between 2005 and 2020 exceeded 90 m. Overall, this study highlighted the extensive nature of Iran's sand dunes, many of which exhibited active dynamics. Given that a significant portion of these sand dunes is located near populated areas, it is crucial to implement measures to prevent their encroachment on human settlements. Establishing vegetation cover as successfully done in certain areas of Khuzestan is one effective strategy to mitigate this issue.

Keywords

Main Subjects

Full Text

مقدمه

ریگزارها به مناطقی گفته می‏‌شود که به‌وسیلۀ مجموعه‏‌ای از تپه‏‌های ماسه‏‌ای در اشکال و اندازه‏‌های مختلفی تشکیل شده است ( Zhu et al., 2021, p. 2; Sparavigna, 2013, p. 34). تپه‏‌های ماسه‏‌ای به تپه یا رشته‌ارتفاعاتی شنی گفته می‌شود که براثر وزش باد و جابه‌جاشدن شن پدید آمده باشد. این‌گونه تپه‌ها در مناطق خشک ایران پراکندگی زیادی دارند. باتوجه‌به اینکه ماسه‏‌‏‌ها به‌وسیلۀ باد حمل و در محلی دیگر بر روی هم انباشته شده‏‌اند، تپه‏‌های ماسه‏‌ای جزء اشکال تراکمی مناطق بیابانی محسوب می‏‌شوند (محمودی، 1381، ص. 2). در بسیاری از مناطق از کنار هم قرار گرفتن تپه‏‌های ماسه‏‌ای با اشکال متنوعی مانند ستاره‌‏‌ای، خطی، عرضی و... میدان‏‌های ماسه‏‌ای شکل گرفته‏‌اند ( Lancaster, 1989, p. 30-32; Pye & Tsoar, 2009, p. 5-10). مورفولوژی میدان‏‌های ماسه‏‌ای تحت‌تأثیر عوامل زیربنایی مانند توپوگرافی و همچنین سرعت و جهت باد است (شریفی‏‌پیچون و همکاران، 1399، ص. 2؛  مقصودی و همکاران، 1403، ص. 2). سرعت و جهت بادهای منطقه در طی فصول مختلف سال و همچنین تحت‌تأثیر عوامل مختلف توپوگرافی با تغییرات زیادی همراه است (Taniguchi, 2012, p. 287)؛ بنابراین، مورفولوژی میدان‏‌‌‌های ماسه‌‏‌ای نیز بسیار متغیر است (صادقی‏‌روش، 1397، ص. 96؛ مقصودی و همکاران، 1399، ص. 132). همچنین میدان‏‌های ماسه‏‌ای دینامیک فعالی دارند که می‏‌توانند باعث بروز مخاطرات زیادی همچون پیشروی به سمت کاربری‏‌های انسانی و ایجاد کانون‏‌های گردوغبار شوند و همین مسئله سبب شده است تا مطالعۀ این عوارض بسیار حائز اهمیت باشد (سیف و رامشت، 1392، ص. 122؛ اختصاصی و دادفر، 1392، ص. 62؛ مقصودی و همکاران، 1400، ص. 114؛ گنجائیان و همکاران، 1403، ص. 2).

بررسی‏‌های صورت‌گرفته دربارۀ پراکنش جغرافیایی ریگزارها در دنیا نشان داده که بخش زیادی از ریگزارها در کمربند پرفشار جنب حاره قرار گرفته است (نگهبان و همکاران، 1403، ص. 387). باتوجه‌به اینکه کشور ایران در کمربند خشک و بیابانی جهان قرارگرفته است (صفری نامیوندی و همکاران، 1402، ص. 2؛ گنجائیان و همکاران، 1402، ص. 36)، ریگزارها در ایران پراکندگی و وسعت زیادی دارند (Maghsoudi et al., 2017, p. 34). همچنین شهرهای مهمی در مجاورت ریگزارها استقرار یافته‌اند (عباسی، 1400، ص. 38)؛ به همین دلیل تأثیر عوامل طبیعی به‌ویژه نقش باد در انتقال ماسه‏‌ باعث شده است تا مطالعۀ ریگزارها اهمیت زیادی داشته باشد. باتوجه‌به موارد ذکرشده، شناسایی و پایش ریگزارهای ایران و ارائۀ طبقه‏‌بندی کلی و ارزیابی وضعیت مورفومتری و مورفودینامیکی آنها بسیار اهمیت دارد که در این پژوهش بررسی خواهد شد. درواقع، بررسی جامع تمام ریگزارهای ایران و ارائۀ نقشه‌ای دقیق از آنها و همچنین بررسی وضعیت مورفومتری آنها که در این پژوهش به آنها پرداخته خواهد شد، می‏‌تواند کاربرد زیادی در برنامه‏‌ریزی‏‌های کلان داشته باشد و مقدمه‏‌ای برای مطالعات بعدی باشد.

دربارۀ موضوع مطالعه‌شده، تحقیقات مختلفی صورت گرفته است که می‏‌توان به  Del Valle et al. (2008) اشاره کرد که وضعیت فعالیت تپه‏‌های ماسه‏‌ای در شمال شرقی پاتاگونیا را بررسی کردند. نتایج این تحقیق بیانگر جابه‌جایی تپه‌‏‌های ماسه‏‌ای این منطقه تحت‌تأثیر بادهای منطقه است.  (2016) Hamdan et al. ویژگی‏‌های ژئومورفولوژی و وضعیت جابه‌جایی برخان‏‌ها را در جنوب شرقی بیابان غربی مصر بررسی کردند. نتایج این تحقیق نشان داده میزان حرکت تپه‌های ماسه‏‌ای منطقه بین 3 تا 8/10 متر در سال است. Sun & Gao (2022) وضعیت ژئومورفولوژی تپه‏‌های ماسه‏‌ای بیابان تاکلاماکان را بررسی کردند. نتایج این تحقیق نشان داده است که تپه‏‌های مناطق شرقی منطقه حالت یکنواخت‏‌تری نسبت به مناطق غربی دارند. (2024) Ma et al.  ویژگی‏‌های ژئومورفولوژی تپه‏‌های ماسه‏‌ای مناطق جنوب شرقی صحرای تاکلاماکان را بررسی کردند. ‌نتایج این تحقیق نشان داده است که تحت‌تأثیر بادهای شمال شرقی منطقه، برخان‏‌ها از حالت متقارن خارج شده‌اند. Guan et al. (2025) اندازۀ رسوبات تپه‏‌های ماسه‏‌ای در صحرای Hobq چین را ارزیابی کردند. نتایج این تحقیق بیانگر اندازۀ متفاوت رسوبات در خط‌الرأس، مناطق پایین‏‌دست و پشت تپه‌های ماسه‌ای ‏‌است. در ایران نیز وسو و همکاران (1393) رابطۀ مورفولوژی تپه‎های ماسه‎ای را با شاخص‎های مورفومتری در شرق بابلسر بررسی کردند. نتایج این تحقیق نشان داده است که ارتفاع تپه‏‌های ماسه‏‌ای با تغییر طول دامنۀ پشت به باد و تغییر طول قله، تغییر می‏‌کند. مال‌امیری و همکاران (1396) نظریۀ عدم‌تغییرات مکانی ریگزارها را ارزیابی کردند. نتایج این تحقیق نشان داده که طرح‏‌های مبتنی بر تثبیت ریگزارهای بزرگ، کارایی لازم را نداشته است. حنیفه‏‌پور و همکاران (1401) عوامل اقلیمی مؤثر بر تحرک‌پذیری تپه‌های ماسه‌ای در کویر سیرجان را پایش و پیش‌بینی کردند. نتایج این تحقیق نشان داده است در‏‌صورتی‏‌که فراوانی بادهای فرساینده به میزان 30 درصد افزایش یابد، فعالیت تپه‌‏‌های ماسه‏‌ای به میزان 69 درصد افزایش خواهد یافت. مشهدی (1403) مورفودینامیک تپه‌های ماسه‌ای و الگوهای بادهای جنوب شرق قم را بررسی کرده است. نتایج این تحقیق نشان داده است که در روند تکامل تپه‌های ماسه‌ای منطقه، تحت‌تأثیر بادهای قوی شمال غرب ابتدا تپۀ سپر تشکیل و سپس تبدیل به بارخان دووجهی می‌شود. بررسی تحقیقات صورت‌گرفته در ایران نشان می‌دهد در این تحقیقات ریگزارهای ایران به‌طور موردی بررسی شده است؛ ولی در این تحقیق برخلاف تحقیقات پیشین، وضعیت مورفومتری و مورفودینامیک تمام ریگزارهای ایران مطالعه شده است.

 

منطقۀ مطالعه‌شده

منطقۀ مطالعه‌شدۀ این تحقیق شامل تمام ریگزارهای ایران است. در اینجا منظور از واژۀ ریگ همان میدان‏‌های ماسه است که از اشکال مختلفی از تپه‏‌های ماسه‏‌ای تشکیل شده‏‌اند. شاید یکی از بهترین تقسیم‌بندی‌ها برای ریگ‌های ایران طبقه‌بندی آنها براساس موقعیت جغرافیایی آنها باشد (Maghsoudi & Ganjaeian, 2025, p. 42). برهمین‌اساس در این پژوهش برای سهولت مطالعه و همچنین دستیابی به تحلیل فضایی مناسب، ریگ‌ها براساس موقعیت آنها دسته‌بندی شده‌اند که عبارت‌اند از: 1- ریگ‌‌های خوزستان؛ 2- ریگ‏‌های سواحل جنوبی؛ 3- ریگ‏‌های جازموریان؛ 4- ریگ‌های سیستان و بلوچستان؛ 5- ریگ‌های لوت؛ 6- ریگ‏‌های‌ مرکزی؛ 7- ریگ‌های اطراف دشت کویر و چاله مسیله؛ 8- ریگ‌های شرقی؛ 9- ریگ‌های شمال و شمال غرب (شکل 1).

 

 

شکل 1: نقشۀ پراکندگی ریگزارهای ایران

Fig 1: Distribution map of Iranian Ergs

 

روش تحقیق

در این تحقیق از روش‏‌های سنجش از دوری استفاده شده؛ به‏‌طوری‏‌که تصاویر گوگل ارث مهم‏‌ترین داده‏‌های تحقیق بوده است. مهم‏‌ترین ابزارهای تحقیق، گوگل ارث (برای ترسیم محدودۀ ریگزارها و پایش میزان حرکت آنها) و ArcGIS (برای تهیۀ نقشه‏‌های مدنظر) بوده است. همچنین در این تحقیق از روش درونیابی IDW  برای تهیۀ نقشۀ میزان جابه‌جایی تپه‏‌های ماسه‏‌ای استفاده شده است. باتوجه‌به موضوع و اهداف مدنظر، این تحقیق در سه مرحلۀ کلی انجام شده که درادامه شرح داده شده است:

  • مرحلۀ اول (شناسایی و ترسیم موقعیت ریگزارهای ایران): در این مرحله برای ترسیم موقعیت ریگزارهای ایران ابتدا با استفاده از مطالعات کتابخانه‏‌ای اطلاعاتی دربارۀ موقعیت ریگزارها به دست آمده و سپس با استفاده از تصاویر گوگل ارث و به روش رقومی دستی موقعیت دقیق ریگزارها ترسیم شده است. شایان ذکر است که باتوجه‌به مورفولوژی و پوشش متفاوت ریگزارها استخراج دقیق محدودۀ ریگزارها با استفاده از روش‏‌های مختلف سنجش از دوری ممکن نیست (مقصودی و همکاران، 1397، ص. 81)؛ به همین دلیل از روش رقومی دستی استفاده شده است.
  • مرحلۀ دوم (ارزیایی وضعیت مورفومتری ریگزارهای ایران): در این مرحله ابتدا ریگزارهای ترسیم‌شده، بر مبنای موقعیت مکانی به 9 طبقه تقسیم شده است؛ پس از طبقه‏‌بندی ریگزارها مجموع مساحت هرکدام از ریگزارها (در سال 2020) و همچنین زیرمجموعه‏‌های آنها محاسبه شده است.
  • مرحلۀ سوم (بررسی وضعیت حرکت تپه‏‌های ماسه‏‌ای ریگزارهای ایران): برای ارزیابی میزان حرکت تپه‏‌های ماسه‏‌ای روش‏‌های مختلفی وجود دارد. در این پژوهش پس از آزمایش روش‏‌های مختلف سنجش از دوری همچون روش‏‌های طبقه‏‌بندی نظارت‌شده و شیء‏‌گرا، درنهایت از روش نمونه‏‌برداری استفاده شده و براساس آن، میزان حرکت تپه‏‌های ماسه‏‌ای در هر ریگزار در طی سال‏‌های 2005 تا 2020 ارزیابی شده است. درواقع، در این پژوهش بر مبنای تصاویر گوگل ارث و همچنین اطلاعات به‌دست‌آمده از مطالعات کتابخانه‏‌ای و بازدیدهای میدانی، میزان حرکت تپه‏‌های ماسه‏‌ای در 791 نقطه تعیین شده است؛ پس از تعیین نقاط نمونه و ارزیابی میزان جابه‌جایی تپه‌‏‌های ماسه‏‌ای در هر نقطه، با استفاده از روش درونیابی IDW نقشۀ میزان حرکت تپه‌‏‌های ماسه‌‏‌ای ریگزارهای ایران تهیه شده است.

 

بحث و نتایج

مورفومتری ریگزارهای ایران

همان‌طورکه گفته شد، ریگزارهای ایران را ازنظر موقعیت مکانی می‏‌توان به 9 دسته تقسیم کرد. در این پژوهش پس از پایش و ترسیم محدودۀ ریگزارهای ایران، به تفکیک موقعیت مکانی آنها وضعیت مورفومتری آنها ارزیابی شده است:

- ریگ‏‌های خوزستان: ریگ خوزستان از ریگزارهای بزرگ ایران است که در جنوب غربی کشور واقع شده است. مساحت مجموع ریگ‌‌های خوزستان 2629 کیلومترمربع (معادل 5/5 درصد از کل ریگزارهای ایران) است (مقصودی و گنجائیان، 1404، ص. 1). این ریگ به‌صورت یکپارچه و پیوسته نیست و از تعداد زیادی ریگ کوچک و بزرگ تشکیل شده است که با روند شمال غربی_جنوب شرقی کشیده شده است؛ به همین دلیل ازنظر موقعیت ریاضی بین طول جغرافیایی '36 °47 تا '۵4 °‏‌49 شرقی و عرض '1۳ °‏‌30 تا '16°‏‌32 شمالی قرار گرفته است. ازنظر تقسیمات سیاسی بخش زیادی از این ریگ در محدودۀ استان خوزستان قرار دارد و فقط بخش کوچکی از آن در مناطق جنوبی شهرستان دهلران در استان ایلام واقع است. همچنین این ریگ در استان خوزستان در محدودۀ شهرستان‏‌های شوش، دشت آزادگان، اهواز، باوی، رامهرمز، رامشیر، امیدیه و هندیجان قرار دارد (شکل 2).

 

 

شکل 2: نقشۀ موقعیت ریگ‏‌های خوزستان

Fig 2: Location map of Khuzestan's Ergs

 

- ریگ‏‌های سواحل جنوبی: این ریگ با روند غربی_شرقی از شهرستان دشتستان استان بوشهر شروع می‏‌شود و تا غرب شهرستان چابهار ادامه دارد (شکل 3). ازنظر تقسیمات سیاسی در محدودۀ استان‏‌های بوشهر، هرمزگان و سیستان و بلوچستان قرار دارد. مساحت این ریگ 2751 کیلومترمربع (معادل 8/5 درصد از کل ریگزارهای ایران) است. این ریگ در سواحل خلیج‌فارس به‌صورت پراکنده وجود دارد؛ ولی در سواحل دریای عمان خصوصاً از محدودۀ جاسک تا چابهار به‌صورت پیوسته گسترده شده است.

 

شکل 3: نقشۀ موقعیت ریگ‏‌های سواحل جنوبی

Fig 3: Map of the location of Ergs on the southern coast

 

- ریگ‏‌های جازموریان: ریگ جازموریان از ریگزارهای واقع در جنوب شرقی کشور محسوب می‏‌شود. این ریگ ازنظر موقعیت ریاضی بین طول جغرافیایی '۱۰ °۵۸ تا '۵۶ °‏‌۶۰ شرقی و عرض '۴۳ °‏‌۲۶ تا '۵۹°‏‌۲۷ شمالی قرار گرفته است (شکل 4) و ازنظر تقسیمات سیاسی در محدودۀ دو استان کرمان و سیستان و بلوچستان قرار دارد و نزدیک‏‌ترین شهرها به آن ایرانشهر، بمپور، بزمان، گلمورتی و اسپکله است. این ریگ با مساحت ۴261 کیلومترمربع (معادل 9/8 درصد از کل ریگزارهای ایران) از ریگزارهای بزرگ ایران محسوب می‌‏‌شود. ارتفاع ریگ در مناطق مختلف متفاوت است و بین ۳۷۰ تا ۹۵۰ متری از سطح دریای آزاد قرار دارد.

 

شکل 4: نقشۀ موقعیت ریگ‏‌های جازموریان

Fig 4: Location map of the Jazmurian Ergs

- ریگ‏‌های سیستان و بلوچستان: ریگ‏‌های سیستان و بلوچستان ازنظر تقسیمات سیاسی در محدودۀ استان سیستان و شهرستان‏‌های هیرمند، زهک، زابل، زاهدان، خاش و سراوان قرار دارد. مساحت این ریگ 1068 کیلومترمربع (معادل 3/2 درصد از کل ریگزارها ایران) است. این ریگ‏‌ها به‌صورت یکپارچه نیست؛ بلکه به‏‌صورت چند ریگ کوچک و بزرگ است که شرق استان سیستان و بلوچستان را در بر گرفته‏‌ است (شکل 5).

 

 

شکل 5: نقشۀ موقعیت ریگ‏‌های سیستان و بلوچستان

Fig 5: Map of the location of the Ergs of Sistan and Baluchestan

 

- ریگ‏‌های لوت: ریگ لوت از مهم‏‌ترین ریگ‏‌های ایران است که ازنظر تقسیمات سیاسی در محدودۀ استان‏‌‌‌های کرمان، سیستان و بلوچستان و خراسان جنوبی قرار دارد (شکل 6). این ریگ با مساحت 14629 کیلومترمربع 6/30 درصد از ریگزارهای ایران را شامل می‏‌شود و براین‌اساس، بزرگ‏‌ترین ریگ ایران است. در این پژوهش مجموعۀ ریگزارهای واقع در کویر لوت تحت عنوان ریگ لوت در نظر گرفته شده است که مهم‌‏‌‌ترین آنها ریگ یلان است که بلندترین تپه‏‌های ماسه‏‌ای را در دنیا دارد.

 

شکل 6: نقشۀ موقعیت ریگ‏‌های لوت

Fig 6: Location map of Lut Ergs

 

- ریگ‏‌های مرکزی: ریگ مرکزی به مجموعه ریگزارهای واقع در غرب لوت و جنوب دریاچۀ قم اطلاق می‏‌شود. این ریگ‏‌ها ازنظر تقسیمات سیاسی در محدودۀ استان‏‌های خراسان جنوبی، اصفهان، یزد و کرمان قرار دارد. مساحت این ریگ‏‌ها 3221 کیلومترمربع (معادل 7/6 درصد از کل ریگزارهای ایران) است. این ریگ‏‌ها به‏‌صورت یکپارچه نیست و از ریگ‏‌های بزرگ و کوچکی همچون ریگ کرمان، ریگ رفسنجان، ریگ زرین، ریگ یزد-اشکذر، ریگ بهاباد-باق و ریگ طبس تشکیل شده است (شکل 7). در بین ریگزارهای مرکزی، ریگ رفسنجان با وسعت 740 کیلومترمربع (معادل 1/26 درصد از مساحت ریگ مرکزی) وسیع‌ترین ریگ است (جدول 1).

 

 

شکل 7: نقشه موقعیت ریگ‌‏‌های مرکزی

Fig 7: Location map of the central Ergs

 

جدول 1: مساحت و درصد مساحت ریگزارهای مرکزی

Table 1: Area and percentage of area of central Ergs

ردیف

ریگ

مساحت

درصد مساحت

1

کرمان

8/328

2/10

2

رفسنجان

740

1/26

3

زرین

7/599

6/18

4

یزد-اشکذر

8/223

9/6

5

بهاباد-بافق

5/370

5/11

6

طبس

5/585

2/18

7

سایر ریگ‏‌های منطقه

272

4/8

 

- ریگ‏‌های اطراف دشت کویر و چاله­­مسیله: این ریگ‏‌ها به مجموعه ریگ‏‌های واقع در دشت کویر و مناطق اطراف چاله_مسیله اطلاق می‏‌شود. این ریگ‏‌ها ازنظر تقسیمات سیاسی در محدودۀ استان‏‌های اصفهان، سمنان، خراسان رضوی و خراسان جنوبی قرار دارد (شکل 8) و با مساحت 13081 کیلومترمربع (معادل 4/27 درصد از کل ریگزارهای ایران) از ریگ‏‌های بزرگ و کوچکی همچون بند ریگ کاشان و اردستان، ریگ جن، ریگ شتری، ریگ خارتوران و ریگ چاه جم تشکیل شده است. در بین ریگزارهای این منطقه، ریگ جن با وسعت 4744 کیلومترمربع (معادل 3/36 درصد از ریگزارهای منطقه) وسیع‌ترین ریگ است (جدول 2).

 

 

شکل 8: نقشۀ موقعیت ریگ‏‌های اطراف دشت کویر و چاله_مسیله

Fig 8: Map of the location of the Ergs around the desert plain and the Masileh hollow

 

جدول 2: مساحت و درصد مساحت ریگ‏‌‌‌های اطراف دشت کویر و چاله_مسیله

Table 2: Area and percentage of the Ergs around the desert plain and the Masileh hollow

ردیف

ریگ

مساحت

درصد مساحت

1

بند ریگ کاشان و اردستان

2134

3/16

2

ریگ جن

4744

3/36

3

ریگ شتری

2823

6/21

4

ریگ خارتوران

1886

4/14

5

ریگ چاه جم

304

3/2

6

سایر ریگ‏‌‌‌های منطقه

1190

1/9

- ریگ‏‌های شرقی: این ریگ‏‌ها ازنظر تقسیمات سیاسی در محدودۀ سیاسی استان‏‌های خراسان رضوی و خراسان جنوبی قرار دارد؛ به‏‌طوری‏‌که از شهرستان سبزوار در شمال شروع می‌شود و تا شهرستان‏‌های سربیشه و بیرجند در جنوب ادامه دارد (شکل 9). این ریگ‌‏‌ها با مساحت 5737 کیلومترمربع (معادل 12 درصد از کل ریگزارهای ایران)‏‌ شامل ریگ بشرویه، ریگ سه‌قلعه، ریگ قائنات، ریگ گناباد و ریگ سبزوار می‌‏‌شود. در بین این ریگزارها، ریگ قائنات با وسعت 2224 کیلومترمربع وسیع‌ترین‌ریگ است (جدول 3).

 

شکل 9: نقشۀ موقعیت ریگ‏‌های شرقی

Fig 9: Location map of the eastern Ergs

 

جدول 3: مساحت و درصد مساحت ریگزارهای شرقی

Table 3: Area and percentage of area of eastern Ergs

ردیف

ریگ

مساحت

درصد مساحت

1

ریگ بشرویه

827

4/14

2

ریگ سه‌قلعه

580

1/10

3

ریگ قائنات

2224

8/38

4

ریگ گناباد

1694

5/29

5

ریگ سبزوار

292

1/5

6

سایر ریگ‌‏‌ها

120

1/2

- ریگ‏‌های شمال و شمال غرب کشور: از مهم‌ترین ریگ‏‌های کشور، ریگزارهای واقع در سواحل دریای خزر و همچنین مناطق شمالی آذریایجان غربی و شرقی است. ریگ شمالی با مساحت 164 کیلومترمربع در شهرستان بهشهر استان مازندران قرار دارد و ریگ شمال غرب نیز شامل دو ریگ است؛ یکی با مساحت 4/4 کیلومترمربع در شرق دریاچۀ ارومیه و دیگری نیز با مساحت 2/266 کیلومترمربع در شمال استان آذربایجان غربی قرار دارد (شکل 10).

 

 

شکل 10: نقشۀ موقعیت ریگ‏‌های شمال و شمال غرب

Fig 10: Map of the location of the northern and northwestern Ergs

 

با توجه به اطلاعات به‌دست‌آمده، مجموع مساحت ریگزارهای ایران 47811 کیلومترمربع است که حدود 9/2 درصد از مساحت ایران را شامل می‏‌شود. همچنین در بین ریگزارهای ایران، ریگ لوت بیشترین مساحت را دارد؛ به‏‌طوری‏‌که این ریگ با 14629 کیلومترمربع، 6/30 درصد از مساحت ریگزارها را در بر گرفته است. بعد از ریگ لوت، ریگزارهای اطراف دشت کویر و ‏‌چاله_مسیله و شرقی به ترتیب با 13081 (معادل 4/27 درصد از مساحت ریگزارها) و 5737 کیلومترمربع (معادل 12 درصد از مساحت ریگزارها) بیشترین مساحت را دارند (جدول 4 و شکل 11).

 

 

جدول 4: مساحت و درصد مساحت ریگزارها براساس موقعیت در ایران

Table 4: Area and percentage of sandbank area by location in Iran

ردیف

ریگزار

مساحت

درصد مساحت

1

خوزستان

2629

5/5

2

ساحل جنوب

2751

8/5

3

جازموریان

4261

9/8

4

سیستان

1068

3/2

5

لوت

14629

6/30

6

مرکزی

3221

7/6

7

اطراف دشت کویر و چاله_مسیله

13081

4/27

8

شرقی

5737

12

9

شمال و شمال غربی

434

9/0

 

 

شکل 11: نمودار مساحت و درصد مساحت ریگزارها براساس موقعیت در ایران

Fig 11: Diagram of area and percentage of area of Ergs based on location in Iran

 

بررسی وضعیت حرکت تپه‌‏‌های ماسه‏‌ای ریگزارهای ایران

در این پژوهش برای بررسی وضعیت حرکت تپه‏‌های ماسه‏‌ای ریگزارهای ایران از تصاویر گوگل ارث و 791 نقطۀ نمونه استفاده و میزان جابه‌جایی تپه‏‌های ماسه‏‌ای ریگزارهای ایران در طی سال‏‌های 2005 تا 2020 ارزیابی شده است (شکل 12).

 

 

شکل 12: موقعیت نقاط نمونه‌‏‌برداری‌شده

Fig 12: Location of sampled points

 

براساس نتایج حاصل از پایش حرکت تپه‏‌های ماسه‏‌ای با استفاده 791 نقطۀ نمونه‏‌برداری‌شده، تپه‏‌های ماسه‏‌ای کشور در طی سال‏‌های 2005 تا 2020 حرکت قابل‌توجهی داشته‏‌اند؛ به‏‌طوری‏‌که در بعضی از مناطق مانند مناطق جنوبی ریگ اصلی لوت تپه‏‌های ماسه‏‌ای حدود 100 متر جابه‌جا شده‏‌اند (شکل 13). علاوه‌بر ریگ لوت، ریگزارهای سیستان و بلوچستان و شتری نیز جابه‌جایی زیادی داشته‏‌اند. همچنین در بعضی از مناطق مانند ریگزارهای مفرد خوزستان به دلیل تثبیت تپه‏‌های ماسه‏‌ای با پوشش‏‌گیاهی حرکت تپه‏‌های ماسه‏‌ای در طی سال‏‌های 2005 تا 2020 حدود 2 متر بوده است. شایان ذکر است که ممکن است در جاهایی میزان حرکت، بیش از این مقدار نیز بوده باشد ولی باتوجه‌به اینکه در نقشه‏‌های تهیه‌شده فقط از نقاط نمونه‏‌برداری استفاده شده است (شکل 14)؛ بنابراین، نتایج به‌دست‌آمده از پایش حرکت تپه‏‌های ماسه‌‏‌ای فقط براساس نقاط نمونه‏‌برداری است.

 

 

شکل 13: نقشۀ میزان حرکت تپه‏‌های ماسه‏‌ای ریگزارهای ایران

Fig 13: Map of the movement rate of sand dunes in the Iranian Ergs

 

 

شکل 14: نمونه‌‏‌ای از نقاط نمونه‏‌برداری‌شده A) ریگ سیستان B) ریگ لوت

Fig 14: Sample of sampling points A) Sistan Reg B) Lut Reg

نتیجه‌‏‌گیری

نتایج حاصل از این تحقیق نشان می‌دهد ریگزارها در ایران پراکنش قابل‌توجهی دارند و بخش زیادی از مناطق بیابانی و سواحل ایران را در بر گرفته‏‌اند. پراکنش ریگزارهای ایران در مناطق مختلف سبب شده است تا این ریگزارها با عناوین مختلفی شناخته شوند. باتوجه‌به تنوع زیاد آنها و همچنین نبود طبقه‏‌بندی جامع در این زمینه، در این پژوهش باتوجه‌به موقعیت ریگزارها، ریگزارهای ایران به 9 منطقه تقسیم شد که عبارت‌اند از: ریگزارهای خوزستان، ساحل جنوب، جازموریان، سیستان، لوت (یلان و ریگزارهای اطراف آن)، مرکزی، اطراف دشت کویر و چاله_مسیله، شرقی، و شمال و غرب. نتایج ارزیابی وسعت ریگزارهای ایران نشان می‌دهد مجموع مساحت ریگزارهای ایران 47811 کیلومترمربع است که حدود 9/2 درصد از مساحت ایران را شامل می‏‌شوند. باتوجه‌به اینکه مساحت محاسبه‌شدۀ ریگزارها توسط محمودی، حسین‏‌زاده و عباسی به ترتیب 35385، 35173 و حدود 47000 کیلومترمربع است؛ بنابراین می‏‌توان گفت نتایج این تحقیق با نتایج پژوهش عباسی مطابقت بیشتری دارد. همچنین در بین ریگزارهای ایران، ریگ لوت بیش‏‌ترین مساحت را دارد؛ به‏‌طوری‏‌که این ریگ با 14629 کیلومترمربع وسعت، 6/30 درصد از مساحت ریگزارها را در بر گرفته است. همچنین بعد از ریگ لوت، ریگزارهای اطراف دشت کویر و چاله_مسیله و شرقی به ترتیب با وسعت 13081 (معادل 4/27 درصد از مساحت ریگزارها) و 5737 کیلومترمربع (معادل 12 درصد از مساحت ریگزارها) بیشترین مساحت را دارند. در این پژوهش همچنین وضعیت حرکت تپه‏‌های ماسه‏‌ای ریگزارهای ایران ارزیابی شد که براساس نتایج، بیشترین میزان حرکت با بیش از 90 متر به مناطق جنوبی ریگ اصلی لوت، ریگزارهای سیستان و ریگ شتری مربوط است. همچنین در بعضی از مناطق مانند ریگزارهای مفرد خوزستان به دلیل تثبیت تپه‏‌های ماسه‏‌ای با پوشش‏‌گیاهی حرکت تپه‏‌های ماسه‏‌ای در طی سال‏‌های 2005 تا 2020 حدود 2 متر بوده است. مجموع نتایج این تحقیق نشان می‌دهد ریگزارهای ایران گستردگی زیادی دارند و بخش زیادی از آنها دینامیک فعالی دارند. باتوجه‌به اینکه بخش زیادی از این تپه‏‌های ماسه‏‌ای در نزدیکی نقاط جمعیتی قرار دارند، لازم است همانند برخی مناطق ریگ خوزستان با ایجاد پوشش‌‏‌‌گیاهی از حرکت آنها به سمت کاربری‏‌های انسانی مانع شد.

 

این مقاله برگرفته از طرح پژوهشی شماره 98007635، حمایت‌شده توسط بنیاد ملی علم ایران، است.

References

منابع
اختصاصی، محمدرضا، و دادفر، صدیقه (1392). بررسی رابطۀ تندبادهای سواحل جنوبی ایران با مورفولوژی تپه‌‏‌های ماسه‏‌ای. پژوهش‏‌های جغرافیای طبیعی، 45(4)، 61-72. https://doi.org/10.22059/jphgr.2014.50072
حنیفه‏‌‏‌پور، مهین، بیابانی، لیلا، خسروی، حسن، و اکبرپور بناب، بهروز‏‌ (1401). پایش و پیش‌بینی عوامل اقلیمی مؤثر بر تحرک‌پذیری تپه‌های ماسه‌ای با استفاده از شاخص لنکستر (مطالعۀ موردی: کویر سیرجان). مطالعات جغرافیایی مناطق خشک، 13(48)، 1-20. https://doi.org/10.22034/jargs.2023.373929.0
سیف، عبدالله، و رامشت، محمدحسن (1392). بررسی میزان گسترش تپه‌های ماسه‌ای شرق جاسک در بازۀ زمانی (1383 - 1369) با استفاده از GIS و RS. جغرافیا و توسعه، 11(31)، 121-136.
https://doi.org/10.22111/gdij.2013.798
شریفی‌پیچون، محمد، امیدوار، کمال، و میری، زینب (1399). بررسی مورفولوژی تپه‏‌‏‌های ماسه‏‌ای و انطباق آن با داده‌‏‌های باد در منطقۀ ریگ زرین. کاوش‏‌های جغرافیایی مناطق بیابانی، 8(1‏‌)، 27-1.
https://grd.yazd.ac.ir/article_1924.html
صادقی‏‌روش، محمدحسن (1397). تحلیل فرسایش بادی و تعیین جهت حرکت ماسه‏‌های روان در دشت خضرآباد یزد. مهندسی و مدیریت آبخیز، 10(1)، 95-107.
https://doi.org/10.22092/IJWMSE.2017.108120.1216
صفری نامیوندی، مهدی، گنجائیان، حمید، ابراهیمی، عطرین، و عبادی‌نژاد، سیدعلی‏‌ (1402). ارزیابی پتانسیل مخاطرۀ بیابان‌زایی با استفاده از مدل DVI (مطالعۀ موردی: مناطق شمالی استان سمنان). مطالعات جغرافیایی مناطق خشک، 14(53)، 1-17. https://doi.org/10.22034/jargs.2023.397791.1032
عباسی، حمیدرضا‏‌ (1400). پراکنش تپه‏‌های ماسه بادی ایران. طبیعت ایران، 6(2)، 37-44.
https://doi.org/10.22092/irn.2021.352954.1320
گنجائیان، حمید، محمدیان، کلثوم، جاودانی، مهناز، و صفری نامیوندی، مهدی‏‌ (1402). برآورد توان بیابان‌زایی استان یزد با بهره‌گیری از شاخص‌های DVI. مدیریت بیابان، 11(2)، 35-48.
https://doi.org/10.22034/jdmal.2023.2004871.1419
گنجائیان، حمید، محمدیان، کلثوم، نصرتی، مژگان، و جاودانی، مهناز (1403). ارزیابی وضعیت فعالیت ریگ خوزستان و مخاطرات ناشی از آن با استفاده از سامانۀ گوگل ارث انجین. کاربرد سنجش از دور و سیستم اطلاعات جغرافیایی در علوم محیطی، 4(13)، 1-22. https://rsgi.tabrizu.ac.ir/article_19234.html
مال‏‌امیری، نعمت، حسین‏‌زاده، سیدرضا، و خسرو شاه‏‌آبادی، رویا (1396). ارزیابی نظریۀ عدم‌تغییرات مکانی ریگزارها با استفاده از سنجش ‏‌از دور. مطالعات جغرافیایی مناطق خشک، 8(27)، 23-35.
https://jargs.hsu.ac.ir/article_161435.html
محمودی، فرج‏‌الله (1381). پراکندگی جغرافیایی ریگزارهای مهم ایران. مؤسسۀ تحقیقات جنگل‏‌ها و مراتع.
مشهدی، ناصر (1403). مورفودینامیک تپه‌های ماسه‌ای و الگوهای باد (مطالعۀ موردی: ارگ جدید و جوان جنوب شرق قم). جغرافیا و مخاطرات محیطی، 13(1)، 317-338.
https://doi.org/10.22067/geoeh.2022.76706.1227
مقصودی، مهران، فتح‏‌اله‏‌زاده، محمد، و گنجائیان، حمید‏‌ (1400). پایش تغییرات سرعت باد و اثر آن بر جابه‌جایی و تغییرات تپه‌های ماسه‏‌ای در ریگ لوت. اطلاعات جغرافیایی (سپهر)، 30(118)، 113-126.
https://doi.org/10.22131/sepehr.2021.246137
مقصودی، مهران، قوجه‏‌زاده هلانی، ابوالفضل، الله‏‌ویسی، آرین، و براتی، زینب‏‌ (1403). مطالعۀ مورفولوژی و تغییرات مکانی ریگ‌های آذربایجان با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای و تحلیل بادهای فرساینده (مطالعۀ موردی: ریگ قوم‌تپه و مقصود‌لو). مطالعات جغرافیایی مناطق خشک، 15(57)، 1-22. 
https://doi.org/10.22034/jargs.2024.403993.1044
مقصودی، مهران، گراوند، فاطمه، عبدی‏‌نژاد، بایرامعلی، و پیرانی، پریسا (1399). پایش تغییرات تپه‌های ماسه‌ای با تحلیل تصاویر ماهواره‌ای و داده‌های ایستگاه بادسنجی نمونة پژوهش: محدودة ریگ زهک در شرق دشت سیستان. جغرافیا و برنامه‌‏‌ریزی محیطی، 31(3)، 131-148.
https://doi.org/10.22108/gep.2020.123597.1317
مقصودی، مهران، و گنجائیان، حمید (1404). طبقه‏‌بندی و تحلیل وضعیت مورفولوژیکی و دینامیکی تپه‌‏‌‌های ماسه‏‌ای (مطالعۀ موردی: ریگ خوزستان). پژوهش‏‌های فرسایش محیطی، ۱۵‏‌(۲)، 19-1.
https://magazine.hormozgan.ac.ir/article-1-880-fa.html
مقصودی، مهران، گنجائیان، حمید، و حسینی، سیدجواد (1397). ارزیابی کارایی روش‏‌های طبقه‏‌بندی نظارت‏‌‏‌شده و نظارت‏‌نشده در پایش ریگزارها (مطالعۀ موردی: ریگ جازموریان). مطالعات جغرافیایی مناطق خشک، 9(32)، 81-92. https://jargs.hsu.ac.ir/article_161472.html
نگهبان، سعید، گنجائیان، حمید، قیصریان، سیدسعدی، و ابراهیمی، عطرین (1403). شناسایی کانون‌های گردوغبار و تحلیل عوامل مؤثر در وقوع آن بر مبنای داده‌های سنجش‌ازدوری (مطالعۀ موردی: جنوب غرب ایران). جغرافیا و مخاطرات محیطی، 13(4)، 386-405. https://doi.org/10.22067/geoeh.2024.89088.1504
وسو، محبوبه، میراب شبستری، غلامرضا، و امینی، آرش (1393). رابطۀ مورفولوژی تپه‎های ماسه‎ای با شاخص‎های مورفومتری در شرق بابلسر، شمال ایران. پژوهش‌‏‌های جغرافیای طبیعی، 46(2)، 230-219.
https://doi.org/10.22059/jphgr.2014.51426
 
References
Abbasi, H. R. (2021). Distribution of sand dunes in Iran. Iran Nature, 6(2), 37-44.
 https://doi.org/10.22092/irn.2021.352954.1320 [In Persian]
Del Valle, H. F., Rostagno, C. M., Coronato, F. R., Bouza, P. J., & Blanco, P. D. (2008). Sand dune activity in north-eastern Patagonia. Journal of Arid Environments, 72(4), 411-422.
 http://dx.doi.org/10.1016/j.jaridenv.2007.07.011
Ekhtesasi, M. R., & Dadfar, S. (2014). Investigation on relationship between coastal hurricanes and sand dunes morphology in south of Iran. Physical Geography Research, 45(4), 61-72.
https://doi.org/10.22059/jphgr.2014.50072 [In Persian]
Ganjaeian, H., Mohammadian, K., Javedani, M., & Safari-Namivandi, M. (2023). Analysis of desertification potential of Yazd province using DVI indicators. Desert Management, 11(2), 35-48.
https://doi.org/10.22034/jdmal.2023.2004871.1419 [In Persian]
Ganjaeian, H., Mohammadian, K., Nosrati, M., & Javedani, M. (2025). Evaluation of Khuzestan's erg activity status and risks arising from it using Google Earth Engine system. Remote Sensing and GIS Applications in Environmental Sciences, 4(13), 1-22. https://doi.org/10.22034/rsgi.2025.61672.1075 [In Persian]
Guan, C., Hasi, E., & Tang, K. (2025). Grain size characteristics of the reticulate dunes of the Hobq desert. Journal of Arid Environments, 226, 105279 https://doi.org/10.1016/j.jaridenv.2024.105279
Hamdan, M. A., Refaat, A. A., & Abdel-Wahed, M. (2016). Morphologic characteristics and migration rate assessment of barchan dunes in the southeastern western desert of Egypt. Geomorphology, 257, 57-74. http://dx.doi.org/10.1016%2Fj.geomorph.2015.12.026
Hanifehpour, M., Biabani, L., Khosravi, H., & Akbarpour-Bonab, B. (2022). Monitoring and forecasting climatic factors affecting sand dune mobility using the Lancaster index (Case study: Sirjan desert). Journal of Arid Regions Geographic Studies, 13(48), 1-20.
 https://doi.org/10.22034/jargs.2023.373929.0 [In Persian]
Lancaster, N. (1989). The Namib Sand Sea: Dune Forms, Processes and Sediments. Balkema. https://doi.org/10.1177/030913339201600110
Ma, F., Lu, P., Cao, M., Yu, J., & Xia, Z. (2024). Morphological and sedimentary characteristics of raked linear dunes in the southeastern Taklimakan desert, China. Aeolian Research, 67,  100923. https://doi.org/10.1016/j.aeolia.2024.100923
Maghsoudi, M., & Ganjaeian, H. (2025). Aeolian geomorphology of ergs and dunefields in Iran. Desert, 30(1), 41-66. https://doi.org/10.22059/jdesert.2025.102461
Maghsoudi, M., & Ganjaeian, H. (2025). Classification and analysis of the morphological and dynamic status of sand dunes (Case study: Khuzestan reg). Enviromental Erosion Research Journal., 15(2), 1-19. https://magazine.hormozgan.ac.ir/article-1-880-fa.html [In Persian]
Maghsoudi, M., Fathollahzadeh, M., & Ganjaeian, H. (2021). Monitoring changes in wind speed and their effect on the displacement of sand dunes in the Lut Desert. Scientific- Research Quarterly of Geographical Data (SEPEHR), 30(118), 113-126. https://doi.org/10.22131/sepehr.2021.246137 [In Persian]
Maghsoudi, M., Ganjaeian, H., & Hoseini, S. J. (2018). Evaluating the effectiveness of supervised and unsupervised classification methods in monitoring regs (Case study: Jazmourian reg). Journal of Arid Regions Geographic Studies, 9(32), 81-92. https://jargs.hsu.ac.ir/article_161472.html [In Persian]
Maghsoudi, M., Garavand, F., Abdinejad, B., & Pirani, P. (2020). Monitoring sand dune changes by analyzing satellite images and anemometer station data research sample: Zehak sand dune area in the east of Sistan plain. Geography and Environmental Planning, 31(3), 131-148.
https://doi.org/10.22108/gep.2020.123597.1317 [In Persian]
Maghsoudi, M., Ghojehzadeh-Helani, A., Allahveisi, A., & Barati, Z. (2024). Studying the morphology and spatial changes of Azerbaijan Ergs using satellite images and analysis of erosive winds (Case study: Qomtape and Maghsudlu Ergs). Journal of Arid Regions Geographic Studies, 15(57), 1-22. https://doi.org/10.22034/jargs.2024.403993.1044 [In Persian]
Maghsoudi, M., Navidfar, A., & Mohammadian, A. (2017). The sand dunes migration patterns in Mesr erg region using satellite imagery analysis and wind data. Natural Environment Change, 3(1), 33-43. https://doi.org/10.22059/jnec.2017.225011.62
Mahmoudi, F. (2002). Geographical Distribution of Important Sand Dunes in Iran. Forest and Rangeland Research Institute. [In Persian]
Mal-Amiri, N., Hosseinzadeh, S. R., & Khosroshahabadi, R. (2017). Assessing the theory of spatial stability of ERGs in Iran, using remote sensing data. Geographical Studies of Arid Regions, 8(27), 23-35. https://jargs.hsu.ac.ir/article_161435.html [In Persian]
Mashhadi, N. (2024). Morphodynamics of sand dunes and wind patterns (Case study: New and young citadel of southeast Qom). Geography and Environmental Hazards, 13(1), 317-338.
https://doi.org/10.22067/geoeh.2022.76706.1227 [In Persian]
Negahban, S., Ganjaeian, H., Ghaysarian, S. S., & Ebrahimi, A. (2024). Identifying dust centers and analyzing the factors affecting their occurrence based on remote sensing data (Case study: Southwest Iran). Geography and Environmental Hazards, 13(4), 386-405.
https://doi.org/10.22067/geoeh.2024.89088.1504 [In Persian]
Pye, K., & Tsoar, H. (2009). Aeolian Sand and Sand Dunes. Springer.
https://doi.org/10.1007/978-3-540-85910-9
Sadeghi-Ravesh, M. H. (2018). Analysis of wind erosion and determination of sand movement direction in Khezrabad region. Watershed Engineering and Management, 10(1), 95-107.
https://doi.org/10.22092/IJWMSE.2017.108120.1216 [In Persian]
Safari-Namivandi, M., Ganjaeian, H., Ebrahimi, A., & Ebadinezhad, S. A. (2023). Evaluation of desertification risk potential using DVI model (Case study: Northern regions of Semnan province). Journal of Arid Regions Geographic Studies, 14(53), 1-17.
 https://doi.org/10.22034/jargs.2023.397791.1032 [In Persian]
Seif, A., & Ramesht, M. H. (2013). Study the spread amount sand dunes at the east of Jask in the time interval of (1990 to 2004) by GIS & RS. Geography and Development, 11(31), 121-136.
https://doi.org/10.22111/gdij.2013.798 [In Persian]
Sharifi-Pichon, M., Omidvar, K., & Miri, Z. (2019). Investigation of sand dune morphology and its correlation with wind data in the Rig Zarrin region. Geographical Explorations of Desert Regions, 8(1), 1-27. https://grd.yazd.ac.ir/article_1924.html [In Persian]
Sparavigna, A. C. (2013). A study of moving sand dunes by means of satellite images. International Journal of Sciences, 2, 33-42. https://doi.org/10.18483/ijSci.229
Sun, W., & Gao, X. (2022). Geomorphology of sand dunes in the Taklamakan desert based on ERA5 reanalysis data. Arid Environments, 207, 104848. https://doi.org/10.1016/j.jaridenv.2022.104848
Taniguchi, K., Endo, N., & Sekiguchi, H. (2012). The effect of periodic changes in wind direction on the deformation and morphology of isolated sand dunes based on flume experiments and field data from the Western Sahara. Geomorphology, 179, 286-299.
http://dx.doi.org/10.1016/j.geomorph.2012.08.019
Veso, M., Mirab-Shabestari, G., & Amini, A. (2014). Relationship between the morphology of sand dunes and morphometric indices in the east of Babolsar, northern Iran. Physical Geography Studies, 46(2), 219-230. https://doi.org/10.22059/jphgr.2014.51426 [In Persian]
Zhu, B. Q., Zhang, J. X., & Sun, C. (2021). Physiochemical characteristics, provenance, and dynamics of sand dunes in the Arid Hexi Corrido. Frontiers in Earth Science, 9, 1-24.
https://doi.org/10.3389/feart.2021.728202
 
Geography and Environmental Planning
Volume 36, Issue 2 - Serial Number 98
September 2025
Pages 89-112

Files

History

  • Receive Date: 26 April 2025
  • Revise Date: 06 July 2025
  • Accept Date: 12 August 2025

Share

How to cite

Statistics