نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 استاد ژئومورفولوژی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 دکترای تخصصی ژئومورفولوژی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
چکیده
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
Abstract
Sand dunes are prominent features of desert regions and are widely distributed across Iran. Despite their significant environmental impacts and importance in various planning processes, comprehensive studies on Iran's sand dunes have been lacking. This study aimed to evaluate the morphometric and morphodynamic characteristics of Iran's sand dunes. Google Earth and Landsat 8 images were utilized as the primary research data, while the key analytical tools employed were Google Earth and ArcGIS. Initially, the study delineated the areas of all sand dunes in Iran, categorizing them into 9 classes based on their geographical locations. Using Google Earth images and data from 791 sample points, the movements of the sand dunes were assessed from 2005 to 2020. The findings revealed that the total area of Iran's ergs was 47,811 km2, accounting for approximately 2.9% of the country's total area. Notably, Lut Sand Dune covering 14,629 km2, the sand dunes surrounding the desert plain of Chaleh-Mesileh with 13,081 km2, and the eastern sand dunes with 5,737 km2 represented the largest sand dune formations in Iran. Furthermore, the morphodynamic assessment indicated that the highest movement rates exceeding 90 m occurred in the southern regions of the main Lut sand dunes, Sistan sand dunes, and Shotori ergs. In contrast, specific areas, such as the isolated sand dunes of Khuzestan, exhibited minimal movement—approximately 2 m—due to stabilization efforts by vegetation from 2005 to 2020.
Keywords: Sandstone Morphometry, Sandstone Morphodynamics, Iranian Sandstones.
Introduction
Morphology of sand dunes is influenced by various factors, including topography, wind speed, and wind direction. Given that the speed and direction of winds in a region can vary significantly across different seasons and due to diverse topographic influences, the morphology of sand dunes is also highly variable. Additionally, sand dunes exhibit active dynamics that can pose various hazards, such as encroaching on human settlements and creating dust centers, making their study crucial. Research on the geographical distribution of sand dunes worldwide has shown that a substantial portion is found in the subtropical high-pressure belt. As Iran is situated within the dry and desert belt of the world, sand dunes are both widespread and extensive throughout the country. Moreover, significant cities are located near these sand dunes, emphasizing the importance of understanding the natural factors at play, particularly the role of wind in sand transport. Despite the extensive presence of sand dunes in Iran, comprehensive studies on them are lacking. The existing research has primarily been case-specific with no thorough scientific investigations conducted, resulting in many of Iran's sand dunes remaining poorly understood or unknown. Given these issues, it is essential to identify and monitor Iran's sand dunes, provide a general classification, and evaluate their morphometric and morphodynamic characteristics. This research aimed to address these important aspects.
Materials and Methods
This study employed remote sensing methods, utilizing Google Earth and Landsat 8 images as the primary sources of research data. The key tools used were Google Earth and ArcGIS, the first of which facilitated mapping the areas of sand dunes and monitoring their movements, and the second was employed to create the necessary maps. Additionally, the Inverse Distance Weighting (IDW) interpolation method was utilized to generate a map illustrating sand dune movements. The study was conducted in 3 general stages aligned with its objectives. In the 1st stage, the information about the locations of sand dunes in Iran was gathered through library research. Subsequently, the precise locations of these dunes were mapped using Google Earth images and a manual digital method. In the 2nd stage, the mapped sand dunes were categorized into 9 classes based on their geographic locations. Following this classification, the total areas of each dune and its subcategories were calculated. In the 3rd stage, the status of sand dune movements from 2005 to 2020 was assessed using Google Earth images and the data from 791 sample points.
Research Findings
The findings indicated that the total area of Iran's sand dunes was 47,811 km2, accounting for approximately 2.9% of the country's total area. Among these, Lut Erg covering 14,629 km2 stood out as the largest, which constituted 30.6% of the total area of sand dunes in Iran. Following Lut Erg, the southern Alborz-Kavir Plain and the eastern sand dunes were the next largest with areas of 13,081 km2 (27.4%) and 5,737 km2 (12%), respectively. Monitoring the movements of sand dunes using 791 sampling points revealed significant movements between 2005 and 2020. In certain areas, particularly in the southern regions of the main Lut sandbank, sand dunes had shifted by approximately 100 m. Additionally, Sistan and Baluchestan Erg and Shottri Erg exhibited considerable movements during this period. Conversely, in regions, such as the isolated erg of Khuzestan, the movements of sand dunes was minimal—about 2 m—due to stabilization from vegetation cover between 2005 and 2020.
Discussion of Results & Conclusion
The findings of this study demonstrated that sand dunes were significantly distributed across Iran, covering extensive areas of the country's desert and coastal regions. This geographical diversity had led to the assignment of different names to sand dunes in various regions. Due to their wide variety and the absence of a comprehensive classification system, this study categorized Iran's sand dunes into 9 distinct classes based on their locations. The results indicated that the total area of sand dunes in Iran was 47,811 km2, representing approximately 2.9% of the country's total area. Notably, Lut Riq was identified as the largest sand dune formation, encompassing 30.6% of the total sand dune area in Iran. Furthermore, assessment of the morphodynamic status of these sand dunes revealed that in some regions, the rate of movement between 2005 and 2020 exceeded 90 m. Overall, this study highlighted the extensive nature of Iran's sand dunes, many of which exhibited active dynamics. Given that a significant portion of these sand dunes is located near populated areas, it is crucial to implement measures to prevent their encroachment on human settlements. Establishing vegetation cover as successfully done in certain areas of Khuzestan is one effective strategy to mitigate this issue.
کلیدواژهها [English]
مقدمه
ریگزارها به مناطقی گفته میشود که بهوسیلۀ مجموعهای از تپههای ماسهای در اشکال و اندازههای مختلفی تشکیل شده است ( Zhu et al., 2021, p. 2; Sparavigna, 2013, p. 34). تپههای ماسهای به تپه یا رشتهارتفاعاتی شنی گفته میشود که براثر وزش باد و جابهجاشدن شن پدید آمده باشد. اینگونه تپهها در مناطق خشک ایران پراکندگی زیادی دارند. باتوجهبه اینکه ماسهها بهوسیلۀ باد حمل و در محلی دیگر بر روی هم انباشته شدهاند، تپههای ماسهای جزء اشکال تراکمی مناطق بیابانی محسوب میشوند (محمودی، 1381، ص. 2). در بسیاری از مناطق از کنار هم قرار گرفتن تپههای ماسهای با اشکال متنوعی مانند ستارهای، خطی، عرضی و... میدانهای ماسهای شکل گرفتهاند ( Lancaster, 1989, p. 30-32; Pye & Tsoar, 2009, p. 5-10). مورفولوژی میدانهای ماسهای تحتتأثیر عوامل زیربنایی مانند توپوگرافی و همچنین سرعت و جهت باد است (شریفیپیچون و همکاران، 1399، ص. 2؛ مقصودی و همکاران، 1403، ص. 2). سرعت و جهت بادهای منطقه در طی فصول مختلف سال و همچنین تحتتأثیر عوامل مختلف توپوگرافی با تغییرات زیادی همراه است (Taniguchi, 2012, p. 287)؛ بنابراین، مورفولوژی میدانهای ماسهای نیز بسیار متغیر است (صادقیروش، 1397، ص. 96؛ مقصودی و همکاران، 1399، ص. 132). همچنین میدانهای ماسهای دینامیک فعالی دارند که میتوانند باعث بروز مخاطرات زیادی همچون پیشروی به سمت کاربریهای انسانی و ایجاد کانونهای گردوغبار شوند و همین مسئله سبب شده است تا مطالعۀ این عوارض بسیار حائز اهمیت باشد (سیف و رامشت، 1392، ص. 122؛ اختصاصی و دادفر، 1392، ص. 62؛ مقصودی و همکاران، 1400، ص. 114؛ گنجائیان و همکاران، 1403، ص. 2).
بررسیهای صورتگرفته دربارۀ پراکنش جغرافیایی ریگزارها در دنیا نشان داده که بخش زیادی از ریگزارها در کمربند پرفشار جنب حاره قرار گرفته است (نگهبان و همکاران، 1403، ص. 387). باتوجهبه اینکه کشور ایران در کمربند خشک و بیابانی جهان قرارگرفته است (صفری نامیوندی و همکاران، 1402، ص. 2؛ گنجائیان و همکاران، 1402، ص. 36)، ریگزارها در ایران پراکندگی و وسعت زیادی دارند (Maghsoudi et al., 2017, p. 34). همچنین شهرهای مهمی در مجاورت ریگزارها استقرار یافتهاند (عباسی، 1400، ص. 38)؛ به همین دلیل تأثیر عوامل طبیعی بهویژه نقش باد در انتقال ماسه باعث شده است تا مطالعۀ ریگزارها اهمیت زیادی داشته باشد. باتوجهبه موارد ذکرشده، شناسایی و پایش ریگزارهای ایران و ارائۀ طبقهبندی کلی و ارزیابی وضعیت مورفومتری و مورفودینامیکی آنها بسیار اهمیت دارد که در این پژوهش بررسی خواهد شد. درواقع، بررسی جامع تمام ریگزارهای ایران و ارائۀ نقشهای دقیق از آنها و همچنین بررسی وضعیت مورفومتری آنها که در این پژوهش به آنها پرداخته خواهد شد، میتواند کاربرد زیادی در برنامهریزیهای کلان داشته باشد و مقدمهای برای مطالعات بعدی باشد.
دربارۀ موضوع مطالعهشده، تحقیقات مختلفی صورت گرفته است که میتوان به Del Valle et al. (2008) اشاره کرد که وضعیت فعالیت تپههای ماسهای در شمال شرقی پاتاگونیا را بررسی کردند. نتایج این تحقیق بیانگر جابهجایی تپههای ماسهای این منطقه تحتتأثیر بادهای منطقه است. (2016) Hamdan et al. ویژگیهای ژئومورفولوژی و وضعیت جابهجایی برخانها را در جنوب شرقی بیابان غربی مصر بررسی کردند. نتایج این تحقیق نشان داده میزان حرکت تپههای ماسهای منطقه بین 3 تا 8/10 متر در سال است. Sun & Gao (2022) وضعیت ژئومورفولوژی تپههای ماسهای بیابان تاکلاماکان را بررسی کردند. نتایج این تحقیق نشان داده است که تپههای مناطق شرقی منطقه حالت یکنواختتری نسبت به مناطق غربی دارند. (2024) Ma et al. ویژگیهای ژئومورفولوژی تپههای ماسهای مناطق جنوب شرقی صحرای تاکلاماکان را بررسی کردند. نتایج این تحقیق نشان داده است که تحتتأثیر بادهای شمال شرقی منطقه، برخانها از حالت متقارن خارج شدهاند. Guan et al. (2025) اندازۀ رسوبات تپههای ماسهای در صحرای Hobq چین را ارزیابی کردند. نتایج این تحقیق بیانگر اندازۀ متفاوت رسوبات در خطالرأس، مناطق پاییندست و پشت تپههای ماسهای است. در ایران نیز وسو و همکاران (1393) رابطۀ مورفولوژی تپههای ماسهای را با شاخصهای مورفومتری در شرق بابلسر بررسی کردند. نتایج این تحقیق نشان داده است که ارتفاع تپههای ماسهای با تغییر طول دامنۀ پشت به باد و تغییر طول قله، تغییر میکند. مالامیری و همکاران (1396) نظریۀ عدمتغییرات مکانی ریگزارها را ارزیابی کردند. نتایج این تحقیق نشان داده که طرحهای مبتنی بر تثبیت ریگزارهای بزرگ، کارایی لازم را نداشته است. حنیفهپور و همکاران (1401) عوامل اقلیمی مؤثر بر تحرکپذیری تپههای ماسهای در کویر سیرجان را پایش و پیشبینی کردند. نتایج این تحقیق نشان داده است درصورتیکه فراوانی بادهای فرساینده به میزان 30 درصد افزایش یابد، فعالیت تپههای ماسهای به میزان 69 درصد افزایش خواهد یافت. مشهدی (1403) مورفودینامیک تپههای ماسهای و الگوهای بادهای جنوب شرق قم را بررسی کرده است. نتایج این تحقیق نشان داده است که در روند تکامل تپههای ماسهای منطقه، تحتتأثیر بادهای قوی شمال غرب ابتدا تپۀ سپر تشکیل و سپس تبدیل به بارخان دووجهی میشود. بررسی تحقیقات صورتگرفته در ایران نشان میدهد در این تحقیقات ریگزارهای ایران بهطور موردی بررسی شده است؛ ولی در این تحقیق برخلاف تحقیقات پیشین، وضعیت مورفومتری و مورفودینامیک تمام ریگزارهای ایران مطالعه شده است.
منطقۀ مطالعهشده
منطقۀ مطالعهشدۀ این تحقیق شامل تمام ریگزارهای ایران است. در اینجا منظور از واژۀ ریگ همان میدانهای ماسه است که از اشکال مختلفی از تپههای ماسهای تشکیل شدهاند. شاید یکی از بهترین تقسیمبندیها برای ریگهای ایران طبقهبندی آنها براساس موقعیت جغرافیایی آنها باشد (Maghsoudi & Ganjaeian, 2025, p. 42). برهمیناساس در این پژوهش برای سهولت مطالعه و همچنین دستیابی به تحلیل فضایی مناسب، ریگها براساس موقعیت آنها دستهبندی شدهاند که عبارتاند از: 1- ریگهای خوزستان؛ 2- ریگهای سواحل جنوبی؛ 3- ریگهای جازموریان؛ 4- ریگهای سیستان و بلوچستان؛ 5- ریگهای لوت؛ 6- ریگهای مرکزی؛ 7- ریگهای اطراف دشت کویر و چاله مسیله؛ 8- ریگهای شرقی؛ 9- ریگهای شمال و شمال غرب (شکل 1).
شکل 1: نقشۀ پراکندگی ریگزارهای ایران
Fig 1: Distribution map of Iranian Ergs
روش تحقیق
در این تحقیق از روشهای سنجش از دوری استفاده شده؛ بهطوریکه تصاویر گوگل ارث مهمترین دادههای تحقیق بوده است. مهمترین ابزارهای تحقیق، گوگل ارث (برای ترسیم محدودۀ ریگزارها و پایش میزان حرکت آنها) و ArcGIS (برای تهیۀ نقشههای مدنظر) بوده است. همچنین در این تحقیق از روش درونیابی IDW برای تهیۀ نقشۀ میزان جابهجایی تپههای ماسهای استفاده شده است. باتوجهبه موضوع و اهداف مدنظر، این تحقیق در سه مرحلۀ کلی انجام شده که درادامه شرح داده شده است:
بحث و نتایج
مورفومتری ریگزارهای ایران
همانطورکه گفته شد، ریگزارهای ایران را ازنظر موقعیت مکانی میتوان به 9 دسته تقسیم کرد. در این پژوهش پس از پایش و ترسیم محدودۀ ریگزارهای ایران، به تفکیک موقعیت مکانی آنها وضعیت مورفومتری آنها ارزیابی شده است:
- ریگهای خوزستان: ریگ خوزستان از ریگزارهای بزرگ ایران است که در جنوب غربی کشور واقع شده است. مساحت مجموع ریگهای خوزستان 2629 کیلومترمربع (معادل 5/5 درصد از کل ریگزارهای ایران) است (مقصودی و گنجائیان، 1404، ص. 1). این ریگ بهصورت یکپارچه و پیوسته نیست و از تعداد زیادی ریگ کوچک و بزرگ تشکیل شده است که با روند شمال غربی_جنوب شرقی کشیده شده است؛ به همین دلیل ازنظر موقعیت ریاضی بین طول جغرافیایی '36 °47 تا '۵4 °49 شرقی و عرض '1۳ °30 تا '16°32 شمالی قرار گرفته است. ازنظر تقسیمات سیاسی بخش زیادی از این ریگ در محدودۀ استان خوزستان قرار دارد و فقط بخش کوچکی از آن در مناطق جنوبی شهرستان دهلران در استان ایلام واقع است. همچنین این ریگ در استان خوزستان در محدودۀ شهرستانهای شوش، دشت آزادگان، اهواز، باوی، رامهرمز، رامشیر، امیدیه و هندیجان قرار دارد (شکل 2).
شکل 2: نقشۀ موقعیت ریگهای خوزستان
Fig 2: Location map of Khuzestan's Ergs
- ریگهای سواحل جنوبی: این ریگ با روند غربی_شرقی از شهرستان دشتستان استان بوشهر شروع میشود و تا غرب شهرستان چابهار ادامه دارد (شکل 3). ازنظر تقسیمات سیاسی در محدودۀ استانهای بوشهر، هرمزگان و سیستان و بلوچستان قرار دارد. مساحت این ریگ 2751 کیلومترمربع (معادل 8/5 درصد از کل ریگزارهای ایران) است. این ریگ در سواحل خلیجفارس بهصورت پراکنده وجود دارد؛ ولی در سواحل دریای عمان خصوصاً از محدودۀ جاسک تا چابهار بهصورت پیوسته گسترده شده است.
شکل 3: نقشۀ موقعیت ریگهای سواحل جنوبی
Fig 3: Map of the location of Ergs on the southern coast
- ریگهای جازموریان: ریگ جازموریان از ریگزارهای واقع در جنوب شرقی کشور محسوب میشود. این ریگ ازنظر موقعیت ریاضی بین طول جغرافیایی '۱۰ °۵۸ تا '۵۶ °۶۰ شرقی و عرض '۴۳ °۲۶ تا '۵۹°۲۷ شمالی قرار گرفته است (شکل 4) و ازنظر تقسیمات سیاسی در محدودۀ دو استان کرمان و سیستان و بلوچستان قرار دارد و نزدیکترین شهرها به آن ایرانشهر، بمپور، بزمان، گلمورتی و اسپکله است. این ریگ با مساحت ۴261 کیلومترمربع (معادل 9/8 درصد از کل ریگزارهای ایران) از ریگزارهای بزرگ ایران محسوب میشود. ارتفاع ریگ در مناطق مختلف متفاوت است و بین ۳۷۰ تا ۹۵۰ متری از سطح دریای آزاد قرار دارد.
شکل 4: نقشۀ موقعیت ریگهای جازموریان
Fig 4: Location map of the Jazmurian Ergs
- ریگهای سیستان و بلوچستان: ریگهای سیستان و بلوچستان ازنظر تقسیمات سیاسی در محدودۀ استان سیستان و شهرستانهای هیرمند، زهک، زابل، زاهدان، خاش و سراوان قرار دارد. مساحت این ریگ 1068 کیلومترمربع (معادل 3/2 درصد از کل ریگزارها ایران) است. این ریگها بهصورت یکپارچه نیست؛ بلکه بهصورت چند ریگ کوچک و بزرگ است که شرق استان سیستان و بلوچستان را در بر گرفته است (شکل 5).
شکل 5: نقشۀ موقعیت ریگهای سیستان و بلوچستان
Fig 5: Map of the location of the Ergs of Sistan and Baluchestan
- ریگهای لوت: ریگ لوت از مهمترین ریگهای ایران است که ازنظر تقسیمات سیاسی در محدودۀ استانهای کرمان، سیستان و بلوچستان و خراسان جنوبی قرار دارد (شکل 6). این ریگ با مساحت 14629 کیلومترمربع 6/30 درصد از ریگزارهای ایران را شامل میشود و برایناساس، بزرگترین ریگ ایران است. در این پژوهش مجموعۀ ریگزارهای واقع در کویر لوت تحت عنوان ریگ لوت در نظر گرفته شده است که مهمترین آنها ریگ یلان است که بلندترین تپههای ماسهای را در دنیا دارد.
شکل 6: نقشۀ موقعیت ریگهای لوت
Fig 6: Location map of Lut Ergs
- ریگهای مرکزی: ریگ مرکزی به مجموعه ریگزارهای واقع در غرب لوت و جنوب دریاچۀ قم اطلاق میشود. این ریگها ازنظر تقسیمات سیاسی در محدودۀ استانهای خراسان جنوبی، اصفهان، یزد و کرمان قرار دارد. مساحت این ریگها 3221 کیلومترمربع (معادل 7/6 درصد از کل ریگزارهای ایران) است. این ریگها بهصورت یکپارچه نیست و از ریگهای بزرگ و کوچکی همچون ریگ کرمان، ریگ رفسنجان، ریگ زرین، ریگ یزد-اشکذر، ریگ بهاباد-باق و ریگ طبس تشکیل شده است (شکل 7). در بین ریگزارهای مرکزی، ریگ رفسنجان با وسعت 740 کیلومترمربع (معادل 1/26 درصد از مساحت ریگ مرکزی) وسیعترین ریگ است (جدول 1).
شکل 7: نقشه موقعیت ریگهای مرکزی
Fig 7: Location map of the central Ergs
جدول 1: مساحت و درصد مساحت ریگزارهای مرکزی
Table 1: Area and percentage of area of central Ergs
|
ردیف |
ریگ |
مساحت |
درصد مساحت |
|
1 |
کرمان |
8/328 |
2/10 |
|
2 |
رفسنجان |
740 |
1/26 |
|
3 |
زرین |
7/599 |
6/18 |
|
4 |
یزد-اشکذر |
8/223 |
9/6 |
|
5 |
بهاباد-بافق |
5/370 |
5/11 |
|
6 |
طبس |
5/585 |
2/18 |
|
7 |
سایر ریگهای منطقه |
272 |
4/8 |
- ریگهای اطراف دشت کویر و چالهمسیله: این ریگها به مجموعه ریگهای واقع در دشت کویر و مناطق اطراف چاله_مسیله اطلاق میشود. این ریگها ازنظر تقسیمات سیاسی در محدودۀ استانهای اصفهان، سمنان، خراسان رضوی و خراسان جنوبی قرار دارد (شکل 8) و با مساحت 13081 کیلومترمربع (معادل 4/27 درصد از کل ریگزارهای ایران) از ریگهای بزرگ و کوچکی همچون بند ریگ کاشان و اردستان، ریگ جن، ریگ شتری، ریگ خارتوران و ریگ چاه جم تشکیل شده است. در بین ریگزارهای این منطقه، ریگ جن با وسعت 4744 کیلومترمربع (معادل 3/36 درصد از ریگزارهای منطقه) وسیعترین ریگ است (جدول 2).
شکل 8: نقشۀ موقعیت ریگهای اطراف دشت کویر و چاله_مسیله
Fig 8: Map of the location of the Ergs around the desert plain and the Masileh hollow
جدول 2: مساحت و درصد مساحت ریگهای اطراف دشت کویر و چاله_مسیله
Table 2: Area and percentage of the Ergs around the desert plain and the Masileh hollow
|
ردیف |
ریگ |
مساحت |
درصد مساحت |
|
1 |
بند ریگ کاشان و اردستان |
2134 |
3/16 |
|
2 |
ریگ جن |
4744 |
3/36 |
|
3 |
ریگ شتری |
2823 |
6/21 |
|
4 |
ریگ خارتوران |
1886 |
4/14 |
|
5 |
ریگ چاه جم |
304 |
3/2 |
|
6 |
سایر ریگهای منطقه |
1190 |
1/9 |
- ریگهای شرقی: این ریگها ازنظر تقسیمات سیاسی در محدودۀ سیاسی استانهای خراسان رضوی و خراسان جنوبی قرار دارد؛ بهطوریکه از شهرستان سبزوار در شمال شروع میشود و تا شهرستانهای سربیشه و بیرجند در جنوب ادامه دارد (شکل 9). این ریگها با مساحت 5737 کیلومترمربع (معادل 12 درصد از کل ریگزارهای ایران) شامل ریگ بشرویه، ریگ سهقلعه، ریگ قائنات، ریگ گناباد و ریگ سبزوار میشود. در بین این ریگزارها، ریگ قائنات با وسعت 2224 کیلومترمربع وسیعترینریگ است (جدول 3).
شکل 9: نقشۀ موقعیت ریگهای شرقی
Fig 9: Location map of the eastern Ergs
جدول 3: مساحت و درصد مساحت ریگزارهای شرقی
Table 3: Area and percentage of area of eastern Ergs
|
ردیف |
ریگ |
مساحت |
درصد مساحت |
|
1 |
ریگ بشرویه |
827 |
4/14 |
|
2 |
ریگ سهقلعه |
580 |
1/10 |
|
3 |
ریگ قائنات |
2224 |
8/38 |
|
4 |
ریگ گناباد |
1694 |
5/29 |
|
5 |
ریگ سبزوار |
292 |
1/5 |
|
6 |
سایر ریگها |
120 |
1/2 |
- ریگهای شمال و شمال غرب کشور: از مهمترین ریگهای کشور، ریگزارهای واقع در سواحل دریای خزر و همچنین مناطق شمالی آذریایجان غربی و شرقی است. ریگ شمالی با مساحت 164 کیلومترمربع در شهرستان بهشهر استان مازندران قرار دارد و ریگ شمال غرب نیز شامل دو ریگ است؛ یکی با مساحت 4/4 کیلومترمربع در شرق دریاچۀ ارومیه و دیگری نیز با مساحت 2/266 کیلومترمربع در شمال استان آذربایجان غربی قرار دارد (شکل 10).
شکل 10: نقشۀ موقعیت ریگهای شمال و شمال غرب
Fig 10: Map of the location of the northern and northwestern Ergs
با توجه به اطلاعات بهدستآمده، مجموع مساحت ریگزارهای ایران 47811 کیلومترمربع است که حدود 9/2 درصد از مساحت ایران را شامل میشود. همچنین در بین ریگزارهای ایران، ریگ لوت بیشترین مساحت را دارد؛ بهطوریکه این ریگ با 14629 کیلومترمربع، 6/30 درصد از مساحت ریگزارها را در بر گرفته است. بعد از ریگ لوت، ریگزارهای اطراف دشت کویر و چاله_مسیله و شرقی به ترتیب با 13081 (معادل 4/27 درصد از مساحت ریگزارها) و 5737 کیلومترمربع (معادل 12 درصد از مساحت ریگزارها) بیشترین مساحت را دارند (جدول 4 و شکل 11).
جدول 4: مساحت و درصد مساحت ریگزارها براساس موقعیت در ایران
Table 4: Area and percentage of sandbank area by location in Iran
|
ردیف |
ریگزار |
مساحت |
درصد مساحت |
|
1 |
خوزستان |
2629 |
5/5 |
|
2 |
ساحل جنوب |
2751 |
8/5 |
|
3 |
جازموریان |
4261 |
9/8 |
|
4 |
سیستان |
1068 |
3/2 |
|
5 |
لوت |
14629 |
6/30 |
|
6 |
مرکزی |
3221 |
7/6 |
|
7 |
اطراف دشت کویر و چاله_مسیله |
13081 |
4/27 |
|
8 |
شرقی |
5737 |
12 |
|
9 |
شمال و شمال غربی |
434 |
9/0 |
شکل 11: نمودار مساحت و درصد مساحت ریگزارها براساس موقعیت در ایران
Fig 11: Diagram of area and percentage of area of Ergs based on location in Iran
بررسی وضعیت حرکت تپههای ماسهای ریگزارهای ایران
در این پژوهش برای بررسی وضعیت حرکت تپههای ماسهای ریگزارهای ایران از تصاویر گوگل ارث و 791 نقطۀ نمونه استفاده و میزان جابهجایی تپههای ماسهای ریگزارهای ایران در طی سالهای 2005 تا 2020 ارزیابی شده است (شکل 12).
شکل 12: موقعیت نقاط نمونهبرداریشده
Fig 12: Location of sampled points
براساس نتایج حاصل از پایش حرکت تپههای ماسهای با استفاده 791 نقطۀ نمونهبرداریشده، تپههای ماسهای کشور در طی سالهای 2005 تا 2020 حرکت قابلتوجهی داشتهاند؛ بهطوریکه در بعضی از مناطق مانند مناطق جنوبی ریگ اصلی لوت تپههای ماسهای حدود 100 متر جابهجا شدهاند (شکل 13). علاوهبر ریگ لوت، ریگزارهای سیستان و بلوچستان و شتری نیز جابهجایی زیادی داشتهاند. همچنین در بعضی از مناطق مانند ریگزارهای مفرد خوزستان به دلیل تثبیت تپههای ماسهای با پوششگیاهی حرکت تپههای ماسهای در طی سالهای 2005 تا 2020 حدود 2 متر بوده است. شایان ذکر است که ممکن است در جاهایی میزان حرکت، بیش از این مقدار نیز بوده باشد ولی باتوجهبه اینکه در نقشههای تهیهشده فقط از نقاط نمونهبرداری استفاده شده است (شکل 14)؛ بنابراین، نتایج بهدستآمده از پایش حرکت تپههای ماسهای فقط براساس نقاط نمونهبرداری است.
شکل 13: نقشۀ میزان حرکت تپههای ماسهای ریگزارهای ایران
Fig 13: Map of the movement rate of sand dunes in the Iranian Ergs
شکل 14: نمونهای از نقاط نمونهبرداریشده A) ریگ سیستان B) ریگ لوت
Fig 14: Sample of sampling points A) Sistan Reg B) Lut Reg
نتیجهگیری
نتایج حاصل از این تحقیق نشان میدهد ریگزارها در ایران پراکنش قابلتوجهی دارند و بخش زیادی از مناطق بیابانی و سواحل ایران را در بر گرفتهاند. پراکنش ریگزارهای ایران در مناطق مختلف سبب شده است تا این ریگزارها با عناوین مختلفی شناخته شوند. باتوجهبه تنوع زیاد آنها و همچنین نبود طبقهبندی جامع در این زمینه، در این پژوهش باتوجهبه موقعیت ریگزارها، ریگزارهای ایران به 9 منطقه تقسیم شد که عبارتاند از: ریگزارهای خوزستان، ساحل جنوب، جازموریان، سیستان، لوت (یلان و ریگزارهای اطراف آن)، مرکزی، اطراف دشت کویر و چاله_مسیله، شرقی، و شمال و غرب. نتایج ارزیابی وسعت ریگزارهای ایران نشان میدهد مجموع مساحت ریگزارهای ایران 47811 کیلومترمربع است که حدود 9/2 درصد از مساحت ایران را شامل میشوند. باتوجهبه اینکه مساحت محاسبهشدۀ ریگزارها توسط محمودی، حسینزاده و عباسی به ترتیب 35385، 35173 و حدود 47000 کیلومترمربع است؛ بنابراین میتوان گفت نتایج این تحقیق با نتایج پژوهش عباسی مطابقت بیشتری دارد. همچنین در بین ریگزارهای ایران، ریگ لوت بیشترین مساحت را دارد؛ بهطوریکه این ریگ با 14629 کیلومترمربع وسعت، 6/30 درصد از مساحت ریگزارها را در بر گرفته است. همچنین بعد از ریگ لوت، ریگزارهای اطراف دشت کویر و چاله_مسیله و شرقی به ترتیب با وسعت 13081 (معادل 4/27 درصد از مساحت ریگزارها) و 5737 کیلومترمربع (معادل 12 درصد از مساحت ریگزارها) بیشترین مساحت را دارند. در این پژوهش همچنین وضعیت حرکت تپههای ماسهای ریگزارهای ایران ارزیابی شد که براساس نتایج، بیشترین میزان حرکت با بیش از 90 متر به مناطق جنوبی ریگ اصلی لوت، ریگزارهای سیستان و ریگ شتری مربوط است. همچنین در بعضی از مناطق مانند ریگزارهای مفرد خوزستان به دلیل تثبیت تپههای ماسهای با پوششگیاهی حرکت تپههای ماسهای در طی سالهای 2005 تا 2020 حدود 2 متر بوده است. مجموع نتایج این تحقیق نشان میدهد ریگزارهای ایران گستردگی زیادی دارند و بخش زیادی از آنها دینامیک فعالی دارند. باتوجهبه اینکه بخش زیادی از این تپههای ماسهای در نزدیکی نقاط جمعیتی قرار دارند، لازم است همانند برخی مناطق ریگ خوزستان با ایجاد پوششگیاهی از حرکت آنها به سمت کاربریهای انسانی مانع شد.
این مقاله برگرفته از طرح پژوهشی شماره 98007635، حمایتشده توسط بنیاد ملی علم ایران، است.
)